મધ્ય એશિયામાં ભારતની લશ્કરી ઉપસ્થિતિનો એક મહત્વપૂર્ણ અધ્યાય સમાપ્ત થયો છે. લગભગ 25 વર્ષથી તાજિકિસ્તાનના આયની એરબેઝ પરથી કાર્યરત રહેલી ભારતીય વાયુસેના (IAF) હવે સંપૂર્ણપણે પાછી ખેંચાઈ ગઈ છે. આ ભારતનું વિદેશમાં આવેલું એકમાત્ર એરબેઝ હતું. આ પ્રક્રિયા 2022માં પૂરી થઈ, પરંતુ તેના વિગતવાર તથ્યો હવે જાહેર થયા છે.
વિદેશ મંત્રાલયે આ માહિતીની પુષ્ટિ કરતા જણાવ્યું કે ભારત અને તાજિકિસ્તાન વચ્ચેના સંબંધો રાજદ્વારી અને સહયોગના સ્તરે યથાવત છે, છતાં લશ્કરી હાજરીનો તબક્કો હવે પૂર્ણ થઈ ગયો છે.
આયની એરબેઝનું ઐતિહાસિક અને વ્યૂહાત્મક મહત્વ
તાજિકિસ્તાનની રાજધાની દુશાંબેની નજીક આવેલ આ એરબેઝને સ્થાનિક સ્તરે ગિસાર મિલિટરી એરોડ્રોમ (GMA) તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું.
ભારતે 2002માં આ ભૂતપૂર્વ સોવિયેત બેઝના આધુનિકીકરણ માટે $100 મિલિયનથી વધુનું રોકાણ કર્યું હતું.
**બોર્ડર રોડ્સ ઓર્ગેનાઇઝેશન (BRO)**એ અહીં 3,200 મીટર લાંબો રનવે તૈયાર કર્યો હતો, જ્યાંથી ફાઇટર જેટ ઉતારી શકાય.
અહીં લગભગ 200 ભારતીય ટેકનિકલ અને વાયુસેનાના અધિકારીઓ કાર્યરત હતા. જો કે કાયમી ફાઇટર એરક્રાફ્ટ તૈનાત નહોતા, પણ આ બેઝ ભારત માટે માનવતાવાદી મદદ, રાહત મિશન અને વ્યૂહાત્મક દેખરેખ માટે અગત્યનું કેન્દ્ર હતું.
સ્થાનની તાકાત અને વ્યૂહાત્મક લાભ
આયની બેઝનું સૌથી મોટું શક્તિ કેન્દ્ર તેનું ભૌગોલિક સ્થાન હતું. તે અફઘાનિસ્તાન, ચીન અને પાકિસ્તાનના ત્રિકોણીય વિસ્તારમાં આવેલ હોવાથી, ભારત માટે વિશેષ મહત્વ ધરાવતું હતું.
પાકિસ્તાન કબજા હેઠળનું કાશ્મીર (POK) અહીંથી માત્ર 20 કિલોમીટર દૂર હતું, જેના કારણે ભારતને પાકિસ્તાનની પશ્ચિમ સરહદ પર દેખરેખ રાખવાનો વ્યૂહાત્મક લાભ મળતો હતો.
આ બેઝ ભારત માટે અફઘાનિસ્તાન સુધી પહોંચવાનો એક વૈકલ્પિક માર્ગ પણ હતો, ખાસ કરીને જ્યારે પાકિસ્તાને તેની જમીન માર્ગો બંધ કર્યા હતા.
રશિયા અને ચીનનો વધતો પ્રભાવ
2021માં તાજિકિસ્તાન સરકારે ભારતને જાણ કરી કે એરબેઝ માટેની લીઝ વધુ લંબાવવામાં આવશે નહીં.
તાજિકિસ્તાનમાં પહેલેથી જ રશિયાનો 201મો લશ્કરી થાણો, જે રશિયાનો સૌથી મોટો વિદેશી બેઝ છે, તે હાજર હતો.
રશિયા ઈચ્છતું નહોતું કે અન્ય કોઈ દેશ ત્યાં લશ્કરી ઉપસ્થિતિ વધારે.
તે જ સમયે, ચીને તાજિકિસ્તાનના દક્ષિણપૂર્વ વિસ્તારમાં ગુપ્ત લશ્કરી સ્ટેશન બનાવ્યું હતું અને ત્યાં પોતાની આર્થિક હાજરી વિસ્તારી હતી.
આ બંને દેશોના દબાણ હેઠળ તાજિકિસ્તાનને ભારત સાથે લશ્કરી સહયોગ ઘટાડવો પડ્યો.
અંતે, 2022ના અંત સુધી ભારતીય વાયુસેના સંપૂર્ણપણે ખસેડાઈ ગઈ.
તાલિબાનનો ઉદય અને નવી વાસ્તવિકતા
2021માં તાલિબાનના અફઘાનિસ્તાનમાં સત્તા પર પરત ફરવાથી, સમગ્ર મધ્ય એશિયાનો સંતુલન તૂટ્યો.
તાજિકિસ્તાન સરકારે તાલિબાનનો વિરોધ કર્યો, જ્યારે ભારતે શરૂઆતમાં તટસ્થ રાજદ્વારી નીતિ અપનાવી.
તાજિકિસ્તાનને લાગ્યું કે ભારત હવે તાલિબાન સાથે સંવાદ સ્થાપિત કરવા માંગે છે, જ્યારે તાજિકિસ્તાન ખુદ તાલિબાન વિરોધી જૂથોને ટેકો આપી રહ્યું હતું.
આ વિપરીત રાજદ્વારી દિશાઓએ પણ બંને દેશોની લશ્કરી સમજણમાં અંતર વધાર્યું.
ભારતની નવી દિશા: બેઝથી કનેક્ટિવિટી સુધીનો પ્રવાસ
તાજિકિસ્તાનથી વાયુસેનાની વાપસી પછી ભારતે પોતાની વ્યૂહરચના નવી દિશામાં ફેરવી છે.
હવે ભારત લશ્કરી બેઝ કરતાં પ્રાદેશિક જોડાણ અને સહયોગ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે.
ભારત હાલ
ઉઝબેકિસ્તાન અને કઝાકિસ્તાન સાથે સંયુક્ત લશ્કરી કવાયતો કરી રહ્યું છે
ઈરાનના ચાબહાર બંદરમાં રોકાણ વધારી રહ્યું છે જેથી અફઘાનિસ્તાન અને મધ્ય એશિયા સુધી વેપાર સરળ બને
તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય ઉત્તર-દક્ષિણ પરિવહન કોરિડોર (INSTC) દ્વારા રશિયા અને યુરોપ સાથે વેપારી સંબંધોને મજબૂત બનાવી રહ્યું છે.
આઈની બેઝમાંથી પીછેહઠને નબળાઈ નહીં પરંતુ વ્યૂહાત્મક લવચીકતા તરીકે જોવામાં આવે છે.
ભારત હવે માત્ર લશ્કરી ઉપસ્થિતિ નહીં, પરંતુ વ્યાપાર, ટેકનોલોજી અને રાજદ્વારી સહયોગ દ્વારા પોતાની શક્તિ વિસ્તારી રહ્યું છે.
