ભારત અને પાકિસ્તાને 1960 માં "સિંધુ જળ સંધિ" નામનો ઐતિહાસિક કરાર કર્યો. આ સંધિ વિશ્વની સૌથી સફળ જળ સંધિઓમાંની એક માનવામાં આવે છે, જે વિશ્વ બેંકની મધ્યસ્થી હેઠળ પૂર્ણ થઈ હતી. આ સંધિ હેઠળ, સિંધુ નદી પ્રણાલીની છ મુખ્ય નદીઓ - સિંધુ, ઝેલમ, ચિનાબ, રાવી, બિયાસ અને સતલજ - ના પાણીનું વિતરણ કરવામાં આવ્યું હતું. ભારતને પૂર્વીય નદીઓ (રાવી, બિયાસ, સતલજ) અને પાકિસ્તાનને પશ્ચિમી નદીઓ (સિંધુ, ઝેલમ, ચિનાબ) પર અધિકાર આપવામાં આવ્યો હતો.
જો આ સંધિ ભંગ થાય છે, તો તેના પ્રાદેશિક, સામાજિક, પર્યાવરણીય અને રાજકીય સ્તરે ગંભીર પરિણામો આવી શકે છે. આ સંભવિત અસરોનું નીચે વિગતવાર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
પાકિસ્તાનમાં પાણીનું સંકટ: પાકિસ્તાનની મોટાભાગની કૃષિ, ઉદ્યોગ અને પીવાના પાણીનો પુરવઠો સિંધુ પ્રણાલીની પશ્ચિમી નદીઓ પર આધારિત છે. જો ભારત આ પાણીના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરે છે અથવા બંધ કરે છે, તો પાકિસ્તાનને ગંભીર પાણીના સંકટનો સામનો કરવો પડી શકે છે, જે ખાદ્ય સુરક્ષા, આર્થિક સ્થિરતા અને જાહેર જીવનને અસર કરશે. પ્રાદેશિક તણાવ અને યુદ્ધની શક્યતા: સિંધુ જળ સંધિ ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે શાંતિ જાળવવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. જો આ સંધિ તોડવામાં આવે છે, તો પાકિસ્તાનને ડર હોઈ શકે છે કે ભારત પશ્ચિમી નદીઓના પાણીનો ઉપયોગ બંધ કરીને તેના માટે "પાણીની અછત" ઊભી કરી શકે છે. આનાથી બંને દેશો વચ્ચે તણાવ એટલી હદે વધી શકે છે કે તે લશ્કરી સંઘર્ષનું સ્વરૂપ લઈ શકે છે. જો કે કંગાળ થઇ ગયેલા પાકિસ્તાનને યુદ્ધનો વિકલ્પ પણ પોસાય તેમ નથી. છેલ્લા અનેક સમયથી અમેરિકાની સૈન્ય દયાથી જીવતું પાકિસ્તાન હાલ ભારત સાથે યુદ્ધ કરી શકે તેવી સ્થિતિમાં જ નથી. ભારત પર આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ: જો ભારત એકપક્ષીય રીતે સંધિ તોડે છે અથવા પાણી બંધ કરે છે, તો તે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ અને માન્યતાઓનું ઉલ્લંઘન માનવામાં આવશે. આનાથી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારત પર સંધિ કરવા દબાણ સર્જાઇ શકે છે. યુરોપ અને અમેરિકા સહિતના દેશો ભારત પર આ સંધિને ફરી લાગુ કરવા માટે કૂટનીતિક દબાણ લાવી શકે છે. જો કે ભારત પાસે પણ પાકિસ્તાન દ્વારા પોષવામાં આવતા આતંકવાદ સામે પગલાં લેવા માટે નક્કર કારણ છે. જેથી વૈશ્વિક સ્તરે આતંકવાદ માટે પંકાયેલા પાકિસ્તાનને ભારત સાથેનું પ્રોક્સી વોર બંધ કરવું પડી શકે છે. જે આતંકવાદના દુષણ મુદ્દે ભારતની સૌથી મોટી જીત હશે. પર્યાવરણીય અસર: નદીઓના કુદરતી પ્રવાહને રોકવાથી બંને દેશોના ઇકોસિસ્ટમ પર પ્રતિકૂળ અસર થઈ શકે છે. જૈવવિવિધતા જોખમમાં મુકાઈ શકે છે, ખાસ કરીને સિંધુ ડેલ્ટા જેવા વિસ્તારોમાં. સિંધુ ડોલ્ફિન જેવી લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓ જોખમમાં મુકાઈ શકે છે. બીજી બાજુ જો ભારત સિંધુ જળ સંધિનો ભંગ કરીને પશ્ચિમી નદીઓમાંથી વધુ પાણીનો ઉપયોગ કરવા માંગે છે, તો તેને મોટા પાયે ડેમ, નહેરો અને અન્ય માળખાગત સુવિધાઓની જરૂર પડશે. રાજકીય અસર: સંધિનો ભંગ ભારત-પાક સંબંધોમાં વાતચીત અને સહયોગનો જે પણ અવકાશ બાકી છે તે પણ સમાપ્ત કરી શકે છે. જે આવનારા અનેક સમય માટે બે દેશો વચ્ચેની કૂટનીતિક વાતચીતને સમાપ્ત કરી નાખશે. આમ ભારત પાકિસ્તાન વચ્ચે વાતચીતનો અવકાશ ખત્મ થઇ શકે છે. બીજી બાજુ પાકિસ્તાન છંછેડાઇને જો કોઇ સૈન્ય કાર્યવાહી કરે છે તો ભારત ઇઝરાયેલની જેમ આકરી સૈન્ય કાર્યવાહી પણ કરી શકે છે. આમ સિંધુ જળ સંધિ ખતમ થવાથી પાકિસ્તાન ત્રાહિમામ પોકારી ઉઠશે તે નક્કી છે. કારણ કે આખું પાકિસ્તાન સિંધુ નદી પર નિર્ભર છે.
