India heatwave 2026: આ વર્ષે એપ્રિલમાં જ ભારતે વૈશ્વિક ગરમીના રેકોર્ડ તોડી નાખ્યા છે. વિશ્વના 100 સૌથી ગરમ શહેરોમાંથી મોટા ભાગ (લગભગ 92) ભારતમાં છે, જ્યારે ટોચના 20માંથી 19 ભારતીય શહેરો છે. AQI.inના રીયલ-ટાઇમ ડેટા અનુસાર, ભાગલપુર (બિહાર), તાલચર (ઓડિશા), આસનસોલ (પશ્ચિમ બંગાળ) જેવા વિસ્તારોમાં તાપમાન 44°Cથી 45°C સુધી પહોંચી ગયું છે. દિવસની સાથે રાત્રે પણ ગરમી (તીવ્ર ગરમ રાત)થી રાહત મળતી નથી.
શા માટે આ વર્ષે આટલી તીવ્ર ગરમી?
ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD)એ ચેતવણી આપી છે કે એપ્રિલ-મે 2026માં મેદાની અને કેટલાક પહાડી વિસ્તારોમાં તાપમાન સામાન્ય કરતાં વધુ રહેશે.
મુખ્ય કારણો આ પ્રમાણે છે
હીટ ડોમ (Heat Dome): જમીનની નજીકની ગરમ હવા ઉપરના ઉચ્ચ દબાણને કારણે ફસાઈ જાય છે. આ "અદ્રશ્ય ઢાંકણ" જેવું કામ કરે છે, જે હવાને ઉપર જવા દેતું નથી અને તાપમાનમાં નોંધપાત્ર વધારો કરે છે.
આબોહવા પરિવર્તન (Climate Change): છેલ્લા દોઢ દાયકાથી વૈશ્વિક તાપમાન 1°Cથી વધુ વધ્યું છે. 2026માં વૈશ્વિક તાપમાન સામાન્ય કરતાં 1.44°C વધવાની આગાહી છે. આ લાંબા ગાળાના વૃદ્ધિને કારણે હીટવેવની આવર્તન અને તીવ્રતા વધી છે.
અલ નીનોની અસર:
NOAA અને ECMWF અનુસાર, 2026માં જૂનથી ઓગસ્ટ વચ્ચે અલ નીનો ઘટનાની 62% અને ઓગસ્ટ-ઓક્ટોબરમાં 80% સુધીની સંભાવના છે. અલ નીનો સમુદ્રનું તાપમાન વધારે છે, જે વૈશ્વિક ગરમી વધારે છે અને ભારતમાં શુષ્ક તેમજ તીવ્ર ગરમીના મોજા લાવે છે. કેટલાક નિષ્ણાતો તેને "સુપર અલ નીનો" તરીકે વર્ણવી રહ્યા છે, જે 2027માં પણ રેકોર્ડ તોડી શકે છે.
શહેરી ગરમીના ટાપુઓ (Urban Heat Islands): કોંક્રિટની ઇમારતો અને રસ્તાઓ દિવસે ગરમી શોષી લે છે અને રાત્રે છોડે છે. વૃક્ષોનો અભાવ અને ભૂગર્ભ જળના સ્તરમાં ઘટાડો ભેજ ઘટાડે છે, જે શુષ્ક ગરમીને વધારે છે.
IMDના અહેવાલ અનુસાર, દરેક ઋતુમાં આબોહવા સંકટની અસર જોવા મળી રહી છે.
ગરમીના વિસ્તાર અને જોખમ
CEEWના 2025ના અભ્યાસ મુજબ, ભારતના 734 જિલ્લાઓમાંથી 417 (લગભગ 57%) જિલ્લાઓ ઉચ્ચ અથવા ખૂબ ઉચ્ચ ગરમીના જોખમમાં છે, જે દેશની 76% વસ્તીને અસર કરે છે. ભારતના 55% વિસ્તાર પહેલેથી જ ઉચ્ચ જોખમ ક્ષેત્રમાં છે.
ગરમીના આરોગ્ય અને આર્થિક નુકસાન
આરોગ્ય પર અસર: દિવસે ગરમીથી થાક અને રાત્રે ઊંઘમાં ખલેલથી ડિહાઇડ્રેશન, હાઈ બ્લડ પ્રેશર, હીટસ્ટ્રોકનું જોખમ વધે છે. 1998-2017 વચ્ચે વૈશ્વિક સ્તરે હીટવેવથી 1.66 લાખ મૃત્યુ નોંધાયા હતા. ભારતમાં 2023માં 48,000હીટસ્ટ્રોક કેસ અને 159 મૃત્યુ નોંધાયા.
આર્થિક અસર: CSE અનુસાર, 2030 સુધીમાં 5.8% કામકાજના કલાકો ઘટી શકે છે. તબીબી ખર્ચ અને ઉત્પાદકતામાં ઘટાડો થશે.
ભવિષ્યની આગાહી: 2015-2100 વચ્ચે ગરમ રાતોમાં દર દાયકે 10-13 દિવસનો વધારો થઈ શકે છે. સંયુક્ત હીટવેવ વધુ સામાન્ય બનશે.
શું કરવું?
IMDએ અનેક રાજ્યોમાં તીવ્ર ગરમીની ચેતવણી જારી કરી છે. લોકોએ હાઇડ્રેશન જાળવવું, બપોરે બહાર નીકળવાનું ટાળવું અને વૃક્ષારોપણ તેમજ શહેરી આયોજનમાં ફેરફાર કરવા જરૂરી છે. આબોહવા પરિવર્તન સામે વૈશ્વિક પ્રયાસો અને સ્થાનિક તૈયારીઓ જ આ ચેલેન્જનો સામનો કરી શકશે. આ ગરમી માત્ર આ વર્ષની નથી, પરંતુ વધતા વૈશ્વિક તાપમાન અને કુદરતી ઘટનાઓનું સંયુક્ત પરિણામ છે. સાવધાની અને ટકાઉ વિકાસ જ આપણને આગળ વધવામાં મદદ કરશે.
