હવે માત્ર ગોળીબારીથી નહી મળે જીત? : જનરલ ઉપેન્દ્ર દ્વિવેદીએ જણાવ્યું કેમ જરૂરી છે હાઈબ્રિડની તૈયારી

આધુનિક યુદ્ધ હવે માત્ર બંદૂકો અને ગોળીબારી સુધી મર્યાદિત નથી. આજના સમયમાં યુદ્ધ જમીન, આકાશ, સમુદ્ર, સાઇબર, અવકાશ અને માહિતીના મંચ પર એકસાથે લડાય છે. ભારતીય સેના પ્રમુખ General Upendra Dwivedi એ તાજેતરમાં યુદ્ધના બદલાતા સ્વરૂપ અને ‘મલ્ટી-ડોમેન’ તથા ‘હાઇબ્રિડ’ યુદ્ધની જરૂરીયાત પર મહત્વપૂર્ણ માહિતી આપી છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ, આવનારા સમયમાં જીત માટે માત્ર સૈનિક શક્તિ નહીં પરંતુ ટેક્નોલોજી અને સંકલન પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ બનશે.

યુદ્ધ હવે ‘મલ્ટી-ડોમેન’ બની ગયું છે

જનરલ દ્વિવેદીએ જણાવ્યું કે જૂના સમયમાં યુદ્ધ મુખ્યત્વે જમીન પર સૈનિકો વચ્ચે જ થતું હતું. પરંતુ હવે પરિસ્થિતિ સંપૂર્ણ બદલાઈ ગઈ છે. આજે યુદ્ધ એક સાથે અનેક ક્ષેત્રોમાં થાય છે—જમીન, હવા, સમુદ્ર, સાઇબર અને અવકાશમાં. આ તમામ ક્ષેત્રોને એકસાથે ‘મલ્ટી-ડોમેન’ યુદ્ધ કહેવામાં આવે છે. આ પ્રકારના યુદ્ધમાં માત્ર શારીરિક હુમલો નહીં, પરંતુ માહિતી, માનસિક દબાણ અને ટેક્નોલોજીકલ હુમલાઓ પણ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.

સતત સંઘર્ષનો યુગ: જાહેર યુદ્ધ વિના ટકરાવ

‘રણ સંવાદ’ કાર્યક્રમ દરમિયાન જનરલ દ્વિવેદીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે આજની દુનિયા સતત સંઘર્ષના દોરમાં છે. હવે દરેક યુદ્ધ સત્તાવાર રીતે જાહેર થતું નથી, પરંતુ અલગ અલગ સ્વરૂપે ટકરાવ ચાલુ રહે છે.

આવા સમયમાં સૌથી મોટી જરૂરિયાત એ છે કે અલગ અલગ ક્ષેત્રોમાં ચાલી રહેલી કામગીરી વચ્ચે યોગ્ય સંકલન જાળવવામાં આવે. આ સંકલન જ યુદ્ધ જીતવાની ચાવી બની શકે છે.

કમાન્ડર માટે હવે સર્વજ્ઞાની બનવું જરૂરી

જનરલ દ્વિવેદી મુજબ, આજના યુદ્ધમાં કમાન્ડર માત્ર પોતાની સીમિત જવાબદારી સુધી મર્યાદિત રહી શકતો નથી. તેને તમામ ક્ષેત્રોની સમજ હોવી જરૂરી છે. જ્યારે જમીન પર લડાઈ ચાલી રહી હોય ત્યારે સાઇબર હુમલાઓ દ્વારા દુશ્મનના સંચારને ખલેલ પહોંચાડી શકાય છે. સાથે સાથે અવકાશમાંથી તેની ગતિવિધિઓ પર નજર રાખી શકાય છે. તેથી, દરેક કમાન્ડરને સમગ્ર પરિસ્થિતિનું વિશ્લેષણ કરવાની ક્ષમતા હોવી આવશ્યક છે.

નાના અધિકારીઓ પણ હવે વધુ શક્તિશાળી

આધુનિક ટેક્નોલોજીના કારણે હવે નાના સ્તરના અધિકારીઓ પાસે પણ વધુ સાધનો ઉપલબ્ધ છે. ડ્રોન, સર્વેલન્સ સિસ્ટમ, સાઇબર નેટવર્ક અને રિયલ-ટાઇમ ઇન્ટેલિજન્સ જેવી ટેક્નોલોજી તેમને વધુ સક્ષમ બનાવે છે. જનરલ દ્વિવેદીએ જણાવ્યું કે આથી નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા વધે છે અને યુદ્ધમાં ઝડપી અને ચોક્કસ પગલાં લેવામાં મદદ મળે છે.

‘ઓપરેશન સિંદૂર’માં સંકલનની સફળતા

જનરલ દ્વિવેદીએ Operation Sindoor નો ઉલ્લેખ કરીને સમજાવ્યું કે કેવી રીતે ત્રણેય સેનાઓ આર્મી, એરફોર્સ અને નેવીએ મળીને સફળ કામગીરી કરી. જમીન પરથી મળેલી માહિતી, સાઇબર અને ઇલેક્ટ્રોનિક ઇનપુટ, એરફોર્સની ચોક્કસ કાર્યવાહી અને નેવીની વ્યૂહાત્મક તૈનાતી મળીને સફળતા પ્રાપ્ત કરવામાં મદદરૂપ બન્યા. આ ઉદાહરણ દર્શાવે છે કે હવે કોઈ એક વિભાગ એકલા જીત મેળવી શકતો નથી.

ભારતીય સેના નવી તૈયારીમાં

ભારતીય સેના હવે આ નવા યુદ્ધના સ્વરૂપ માટે પોતાની તૈયારી મજબૂત બનાવી રહી છે. નવા પ્રકારના અભ્યાસો, આધુનિક માળખાં અને ટેક્નોલોજીના સમાવેશ દ્વારા સેના પોતાની ક્ષમતા વધારી રહી છે.

ડ્રોન યુનિટ, સાઇબર અને ઇલેક્ટ્રોનિક યુદ્ધ સંબંધિત વિભાગોને વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવી રહ્યા છે. હેતુ એ છે કે દરેક ક્ષેત્રમાં એકસાથે કાર્ય કરી શકાય.

‘હાઇબ્રિડ યુદ્ધ’ આજની સૌથી મોટી પડકાર

આજના સમયમાં ‘હાઇબ્રિડ યુદ્ધ’ એક મોટી ચેલેન્જ તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. આ પ્રકારના યુદ્ધમાં દુશ્મન સીધો હુમલો કરતો નથી, પરંતુ સાઇબર હુમલા, ખોટી માહિતી ફેલાવવી અને અન્ય પરોક્ષ રીતોથી નુકસાન પહોંચાડે છે. આથી, માત્ર સૈનિક શક્તિ પૂરતી નથી—માહિતી અને ટેક્નોલોજી પર પણ મજબૂત નિયંત્રણ જરૂરી બની ગયું છે.