Strait of Hormuz: મિડલ ઈસ્ટમાં વધી રહેલા ભૂરાજકીય તણાવ અને સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ આસપાસ સતત ઊભી થતી સુરક્ષા ચિંતાઓએ વિશ્વના ઊર્જા બજારને ફરી એકવાર અસ્વસ્થ બનાવ્યું છે. વિશ્વના કુલ સમુદ્રી ક્રૂડ ઓઇલ વેપારનો મોટો હિસ્સો આ સાંકડા દરિયાઈ માર્ગમાંથી પસાર થાય છે. તેથી અહીં કોઈપણ પ્રકારનું સૈન્ય તણાવ, હુમલો કે અવરોધ ઊભો થાય તો તેની સીધી અસર આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવ પર પડે છે. આ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને હવે ખાડી દેશોએ પોતાની લાંબા ગાળાની ઊર્જા વ્યૂહરચનામાં મોટો ફેરફાર શરૂ કર્યો છે. સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE), સાઉદી અરેબિયા અને ઇરાક જેવા મોટા તેલ ઉત્પાદક દેશો સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે નવી પાઇપલાઇન, વૈકલ્પિક નિકાસ માર્ગો અને નવા બંદરોના વિકાસ પર ઝડપથી કામ કરી રહ્યા છે. આ યોજનાઓનો મુખ્ય હેતુ માત્ર વેપારને સુરક્ષિત બનાવવાનો નથી, પરંતુ ભવિષ્યમાં વૈશ્વિક ઓઇલ સપ્લાયને વધુ સ્થિર રાખવાનો પણ છે.
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ શા માટે છે એટલો મહત્વનો?
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ પર્શિયન ખાડી અને ઓમાનની ખાડી વચ્ચે આવેલો વિશ્વનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઓઇલ ટ્રાન્ઝિટ રૂટ માનવામાં આવે છે. વૈશ્વિક સ્તરે સમુદ્ર માર્ગે થતી ક્રૂડ ઓઇલની હેરફેરનો આશરે 20 ટકા હિસ્સો આ જ માર્ગેથી પસાર થાય છે. તેથી આ વિસ્તારમાં કોઈપણ પ્રકારનું રાજકીય કે સૈન્ય સંકટ ઊભું થાય તો તેની અસર તરત જ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં જોવા મળે છે. ઓઇલના ભાવમાં તેજી આવે છે, શિપિંગ ખર્ચ વધે છે અને ઊર્જા સુરક્ષા અંગે ચિંતા વધી જાય છે.
વધતા તણાવ બાદ બદલાઈ રહી છે વ્યૂહરચના
તાજેતરના મહિનાઓમાં સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ નજીક વેપારી જહાજોની સુરક્ષાને લઈને અનેક ચિંતાઓ સામે આવી છે. કેટલાક અહેવાલોમાં દરિયાઈ માર્ગ પર વધતા જોખમો અને જહાજોની સુરક્ષા સંબંધિત પડકારોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આ જ કારણસર ખાડી દેશોએ હવે લાંબા ગાળાના વિકલ્પો તૈયાર કરવાનો નિર્ણય લીધો છે, જેથી ભવિષ્યમાં કોઈ એક દરિયાઈ માર્ગ પર સંપૂર્ણ નિર્ભર રહેવું ન પડે.
2027 સુધીમાં 45 ટકા ઓઇલ વૈકલ્પિક માર્ગોથી નિકાસ કરવાનો લક્ષ્ય
ઊર્જા ક્ષેત્રના વિશ્લેષણ મુજબ હાલમાં ખાડી વિસ્તારમાં અબજો ડોલરના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ પર કામ ચાલી રહ્યું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય રોકાણ બેંક ગોલ્ડમેન સૅક્સના અંદાજ મુજબ જો તમામ પ્રોજેક્ટ્સ સમયસર પૂર્ણ થશે તો વર્ષ 2027ના અંત સુધીમાં ખાડી દેશો પોતાના કુલ ઓઇલ નિકાસમાંથી લગભગ 45 ટકા હિસ્સો સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ સિવાયના માર્ગોથી મોકલી શકશે. આગળ વધીને 2028 સુધીમાં આ ક્ષમતા આશરે 60 ટકા સુધી પહોંચી શકે છે, જેના પરિણામે દરરોજ લગભગ 73 લાખ બેરલ ઓઇલ વૈકલ્પિક માર્ગોથી વૈશ્વિક બજારમાં પહોંચાડી શકાશે.
UAEનો સૌથી મોટો પાઇપલાઇન પ્રોજેક્ટ
સંયુક્ત આરબ અમીરાત હાલમાં પોતાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ 'વેસ્ટ-ટુ-ઈસ્ટ પાઇપલાઇન પ્રોજેક્ટ' પર ઝડપથી કામ કરી રહ્યું છે. આ આશરે 252 માઈલ લાંબી પાઇપલાઇન પૂર્ણ થયા બાદ UAEની જમીન માર્ગે ઓઇલ નિકાસ કરવાની ક્ષમતા નોંધપાત્ર રીતે વધશે. અંદાજે દરરોજ 36 લાખ બેરલ સુધી ઓઇલની હેરફેર આ માર્ગ દ્વારા શક્ય બનશે. અહેવાલો અનુસાર, અબુ ધાબીના ક્રાઉન પ્રિન્સે આ પ્રોજેક્ટને 2027 સુધીમાં પૂર્ણ કરવાની સૂચના આપી છે.
ઇરાક પણ તૈયાર કરી રહ્યું છે નવો રૂટ
ઇરાકે પણ પોતાની ઊર્જા નિકાસને વધુ સુરક્ષિત બનાવવા માટે બસરા-હદીથા પાઇપલાઇન પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો છે. આ લગભગ 435 માઈલ લાંબી પાઇપલાઇન ભવિષ્યમાં જોર્ડન, સીરિયા અને તુર્કિયેના નેટવર્ક સાથે જોડાઈ શકે છે. અંદાજે 1.5 અબજ ડોલરના પ્રારંભિક ખર્ચ સાથે શરૂ થયેલા આ પ્રોજેક્ટ દ્વારા દરરોજ લગભગ 25 લાખ બેરલ ઓઇલ નિકાસ કરવાનો લક્ષ્ય નક્કી કરવામાં આવ્યો છે.
સાઉદી અરેબિયા પણ ક્ષમતા વધારશે
વિશ્વના સૌથી મોટા ક્રૂડ ઓઇલ નિકાસકારોમાંના એક સાઉદી અરેબિયા પણ પોતાની રેડ સી તરફ જતી ક્રૂડ ઓઇલ પાઇપલાઇનની ક્ષમતા વધારવાની યોજના પર વિચાર કરી રહ્યું છે. જો આ યોજના અમલમાં આવશે તો દરરોજ આશરે 90 લાખ બેરલ ઓઇલ વૈકલ્પિક માર્ગોથી નિકાસ કરવાની ક્ષમતા વિકસિત થઈ શકે છે.
આ પણ વાંચો: બંગાળની ખાડીમાં ભયાનક દુર્ઘટના! : રોહિંગ્યાઓથી ભરેલી 2 બોટ ડૂબી; 500થી વધુ લોકોનાં મોતની આશંકા
નવું ડીપ સી પોર્ટ પણ બનશે ગેમ ચેન્જર
પાઇપલાઇન ઉપરાંત UAE અરબ સાગરના કિનારે નવું ડીપ સી પોર્ટ અને આધુનિક કન્ટેનર ટર્મિનલ વિકસાવવાની યોજના પર પણ કામ કરી રહ્યું છે. આ બંદર તૈયાર થયા બાદ ઓઇલ અને અન્ય માલસામાનને સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝમાં પ્રવેશ્યા વગર સીધા વૈશ્વિક બજારોમાં મોકલવાની સુવિધા મળશે. ભવિષ્યમાં આ પોર્ટ જેબેલ અલી પોર્ટના મહત્વપૂર્ણ વિકલ્પ તરીકે ઉભરી શકે છે.
શું હોર્મુઝનું મહત્વ સંપૂર્ણપણે ઘટી જશે?
નિષ્ણાતોના મતે નવા પ્રોજેક્ટ્સ અમલમાં આવ્યા પછી પણ સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થવાનું નથી. આગામી વર્ષોમાં પણ દરરોજ લાખો બેરલ ઓઇલ આ જ દરિયાઈ માર્ગેથી પસાર થતું રહેશે. ઉપરાંત ઘણા વૈકલ્પિક માર્ગો પણ રેડ સીની સુરક્ષા પર આધારિત છે, જ્યાં પહેલાથી જ પ્રાદેશિક તણાવ અને સુરક્ષા પડકારો યથાવત છે. એટલે કે નવા માર્ગો ઊર્જા સુરક્ષા વધારશે, પરંતુ સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝનો સંપૂર્ણ વિકલ્પ નજીકના ભવિષ્યમાં ઉપલબ્ધ બનવો મુશ્કેલ માનવામાં આવે છે.
