Russia Doomsday Plane: અમેરિકા-ઈઝરાયલ અને ઈરાન વચ્ચે વધતા તણાવની વચ્ચે રશિયાનું વિશેષ એરબોર્ન કમાન્ડ વિમાન તેહરાન પહોંચતાં વિશ્વનું ધ્યાન ફરી મધ્યપૂર્વ તરફ કેન્દ્રિત થયું છે. આ પગલું સૈન્ય દખલ નથી, પરંતુ તેની પાછળનો વ્યૂહાત્મક સંદેશ ઘણો મોટો માનવામાં આવે છે. મધ્યપૂર્વમાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી સુરક્ષા સ્થિતિ સતત બદલાઈ રહી છે. ઈરાન, ઈઝરાયલ અને અમેરિકા વચ્ચે વધતા તણાવને કારણે સમગ્ર વિસ્તાર ફરી એક વખત વૈશ્વિક રાજકારણનું કેન્દ્ર બન્યો છે. આવી સંવેદનશીલ પરિસ્થિતિમાં રશિયાએ પોતાનું વિશેષ એરબોર્ન કમાન્ડ વિમાન Tu-214PU તેહરાન મોકલ્યું હોવાના અહેવાલોએ આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યૂહાત્મક વર્તુળોમાં નવી ચર્ચા જગાવી છે. આ વિમાનને સામાન્ય ભાષામાં 'ડૂમ્સડે પ્લેન' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જોકે આ નામ સાંભળતાં જ પરમાણુ યુદ્ધની કલ્પના થાય છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા ઘણી અલગ છે.
વિશ્વની મહાસત્તાઓ પાસે એવા વિશેષ વિમાનો હોય છે, જેનો ઉપયોગ દેશના સર્વોચ્ચ રાજકીય અને સૈન્ય નેતૃત્વને ગંભીર સંકટ દરમિયાન સુરક્ષિત રીતે કમાન્ડ અને કંટ્રોલ જાળવી રાખવા માટે કરવામાં આવે છે. આવા વિમાનો યુદ્ધ શરૂ કરવા માટે નહીં, પરંતુ યુદ્ધ દરમિયાન દેશની કમાન્ડ સિસ્ટમને જીવંત રાખવા માટે બનાવવામાં આવે છે. રશિયાનું Tu-214PU પણ એવી જ ક્ષમતાવાળું અત્યાધુનિક એરબોર્ન કમાન્ડ પ્લેટફોર્મ છે.
'ડૂમ્સડે પ્લેન' નામ પાછળનું સત્ય
'ડૂમ્સડે પ્લેન' શબ્દ હોલીવુડ ફિલ્મો અને મીડિયા દ્વારા લોકપ્રિય બન્યો છે, પરંતુ સૈન્ય ભાષામાં તેને એરબોર્ન કમાન્ડ પોસ્ટ અથવા નેશનલ એરબોર્ન કમાન્ડ પ્લેટફોર્મ કહેવામાં આવે છે. જો કોઈ દેશ પર મોટા પાયે મિસાઇલ હુમલો થાય, પરમાણુ હુમલો થાય અથવા જમીન પરના કમાન્ડ સેન્ટરો નષ્ટ થઈ જાય, તો દેશનું નેતૃત્વ આવા વિમાનમાંથી જ સૈન્ય અને સરકારનું સંચાલન ચાલુ રાખી શકે છે. આવા વિમાનોમાં અત્યંત સુરક્ષિત સેટેલાઇટ કોમ્યુનિકેશન, એન્ક્રિપ્ટેડ રેડિયો સિસ્ટમ, સ્વતંત્ર વીજ પુરવઠો, લાંબા સમય સુધી હવામાં રહેવાની ક્ષમતા અને અનેક પ્રકારની સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓ હોય છે. કેટલાક વિમાનોને તો હવામાં જ ઈંધણ ભરવાની પણ સુવિધા હોય છે જેથી તેઓ સતત ઘણા કલાકો કે દિવસો સુધી કાર્યરત રહી શકે. આથી જ આવા વિમાનોને કોઈપણ દેશની 'છેલ્લી કમાન્ડ લાઇન' તરીકે જોવામાં આવે છે.
રશિયાએ ઈરાનમાં આ વિમાન કેમ મોકલ્યું?
સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે આ સમયે જ રશિયાએ આ વિમાન ઈરાનમાં કેમ મોકલ્યું? આનો સીધો જવાબ કદાચ માત્ર મોસ્કો અને તેહરાન પાસે જ હશે, પરંતુ વ્યૂહાત્મક નિષ્ણાતો કેટલીક સંભાવનાઓ વ્યક્ત કરે છે.
પ્રથમ, રશિયા ઈરાનને રાજકીય અને રાજદ્વારી રીતે એકલું પડવા દેવા માંગતું નથી. યુક્રેન યુદ્ધ બાદ પશ્ચિમ દેશો સાથેના સંબંધો વધુ ખરાબ બન્યા હોવાથી રશિયા એવા દેશો સાથે સહકાર વધારી રહ્યું છે, જે અમેરિકી પ્રભાવથી અલગ નીતિ અપનાવે છે. બીજું, જો મધ્યપૂર્વમાં યુદ્ધ વધુ વિસ્તરે તો ઉચ્ચ સ્તરીય સંચાર વ્યવસ્થા જાળવવી અત્યંત જરૂરી બની શકે છે. Tu-214PU જેવી એરબોર્ન કમાન્ડ પોસ્ટ આવી સ્થિતિમાં બંને દેશો વચ્ચે સુરક્ષિત સંપર્ક જાળવી શકે છે. ત્રીજું, આ પગલું અમેરિકાને સીધો સંદેશ પણ હોઈ શકે છે કે રશિયા હજુ પણ મધ્યપૂર્વની સુરક્ષા રાજનીતિમાં મહત્વનો ખેલાડી છે.
શું આ પરમાણુ યુદ્ધનો સંકેત છે?
સોશિયલ મીડિયા પર આવા અહેવાલો સામે આવ્યા બાદ અનેક પ્રકારની અટકળો શરૂ થઈ હતી કે શું વિશ્વ પરમાણુ યુદ્ધ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે? હકીકતમાં હાલમાં એવી કોઈ સત્તાવાર માહિતી ઉપલબ્ધ નથી જે દર્શાવે કે Tu-214PUની તૈનાતી પરમાણુ હુમલાની તૈયારીનો ભાગ છે. રશિયા પાસે પરમાણુ યુદ્ધ માટે ખાસ તૈયાર કરાયેલા Il-80 'મેક્સડોમ' જેવા વિશેષ એરક્રાફ્ટ પણ છે, જેનો મુખ્ય હેતુ પરમાણુ હુમલા બાદ કમાન્ડ જાળવી રાખવાનો છે. Tu-214PU તેની સરખામણીએ વધુ કમાન્ડ, કોમ્યુનિકેશન અને ઉચ્ચ સ્તરીય સંકલન માટે ઉપયોગમાં લેવાતું પ્લેટફોર્મ છે. તેથી માત્ર આ વિમાનના આગમનના આધારે પરમાણુ યુદ્ધની શક્યતા જાહેર કરવી યોગ્ય ગણાશે નહીં.
અમેરિકા પણ રાખે છે આવી જ વ્યવસ્થા
ઘણા લોકોને લાગે છે કે આવા વિમાનો માત્ર રશિયા પાસે જ છે, પરંતુ હકીકતમાં અમેરિકા દાયકાઓથી Boeing E-4B 'Nightwatch' અને Boeing E-6 Mercury જેવા એરબોર્ન કમાન્ડ વિમાનો ચલાવે છે.
અમેરિકાનું E-4B વિમાન રાષ્ટ્રપતિ, રક્ષા સચિવ અને ટોચના સૈન્ય અધિકારીઓ માટે હવામાં જ કાર્યરત કમાન્ડ સેન્ટર તરીકે કામ કરે છે. તે પરમાણુ હુમલા પછી પણ કમાન્ડ સિસ્ટમ ચાલુ રાખી શકે છે.
E-6 Mercury ખાસ કરીને અમેરિકાની પરમાણુ મિસાઇલ સબમરીનો અને ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ બેલિસ્ટિક મિસાઇલ દળ સાથે સતત સંપર્ક જાળવવા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે.
એટલે કે એરબોર્ન કમાન્ડ પ્લેટફોર્મ હવે માત્ર રશિયાની નહીં પરંતુ તમામ મોટી પરમાણુ શક્તિઓની સુરક્ષા નીતિનો ભાગ બની ચૂક્યાં છે.
મધ્યપૂર્વમાં બદલાતું ભૂરાજકીય સમીકરણ
યુક્રેન યુદ્ધ બાદ રશિયા અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધો વધુ મજબૂત બન્યા છે. પશ્ચિમ દેશોના પ્રતિબંધોનો સામનો કરતા બંને દેશો અનેક ક્ષેત્રોમાં સહયોગ વધારી રહ્યા છે. બીજી તરફ અમેરિકા, ઈઝરાયલ અને તેમના સાથી દેશો ઈરાનના પ્રાદેશિક પ્રભાવને નિયંત્રિત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. લેબનાન, સીરિયા, યેમન અને ગલ્ફ વિસ્તારના વિવિધ સંઘર્ષો પણ આ સમીકરણને વધુ જટિલ બનાવે છે. આથી રશિયાનું દરેક પગલું માત્ર ઈરાન પૂરતું મર્યાદિત રહેતું નથી, પરંતુ સમગ્ર પશ્ચિમ એશિયાની સુરક્ષા વ્યવસ્થાને અસર કરે છે.
આ પણ વાંચોઃ જન્મ-મરણની નોંધણીમાં મોડું કરશો તો પડશે ભારે! : કેન્દ્ર સરકાર લાવી રહી છે નવા કડક નિયમો
શક્તિ પ્રદર્શનની નવી રીત
આધુનિક યુદ્ધ હવે માત્ર ટેન્ક, લડાકુ વિમાનો અથવા મિસાઇલોથી જ નક્કી થતું નથી. આજના સમયમાં માહિતી, સેટેલાઇટ નેટવર્ક, સાયબર ક્ષમતા અને સુરક્ષિત સંચાર પણ એટલા જ મહત્વપૂર્ણ બની ગયા છે.
Tu-214PU જેવા વિમાનો એ જ બદલાતી સૈન્ય વિચારસરણીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. જો કમાન્ડ સિસ્ટમ જીવંત રહેશે તો દેશ સંકટ વચ્ચે પણ સંકલિત પ્રતિસાદ આપી શકે છે.
આથી આવા વિમાનોને અનેક વિશ્લેષકો 'ફ્લાઈંગ વોર રૂમ' પણ કહે છે.
ભારત માટે શું શીખવાનો મુદ્દો?
ભારત પાસે હાલમાં સંપૂર્ણ અર્થમાં 'ડૂમ્સડે પ્લેન' નથી. જોકે ભારતીય સશસ્ત્ર દળો પાસે અત્યાધુનિક કમાન્ડ અને કંટ્રોલ નેટવર્ક, સ્ટ્રેટેજિક ફોર્સિસ કમાન્ડ, સુરક્ષિત સેટેલાઇટ સંચાર અને વિવિધ વિકલ્પો ઉપલબ્ધ છે.
ભારતની 'નો ફર્સ્ટ યુઝ' પરમાણુ નીતિ અને બહુસ્તરીય કમાન્ડ માળખું તેને અન્ય પરમાણુ શક્તિઓથી અલગ બનાવે છે. તેમ છતાં વિશ્વમાં ઝડપથી બદલાતી સુરક્ષા પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને ભવિષ્યમાં એરબોર્ન કમાન્ડ ક્ષમતાઓ અંગે ચર્ચા વધુ તેજ બની શકે છે.
આગામી દિવસોમાં જો અમેરિકા, ઈઝરાયલ અને ઈરાન વચ્ચેનો તણાવ વધુ વધશે તો રશિયાની ભૂમિકા વધુ સ્પષ્ટ બની શકે છે. જો કે હાલમાં ઉપલબ્ધ માહિતીના આધારે એવું કહી શકાય કે Tu-214PUનું તેહરાનમાં આગમન સીધો યુદ્ધમાં પ્રવેશ નહીં, પરંતુ વ્યૂહાત્મક સંદેશ, ઉચ્ચ સ્તરીય સંકલન અને રાજદ્વારી શક્તિ પ્રદર્શનનું પ્રતીક છે.
આ ઘટનાએ એક વાત સ્પષ્ટ કરી છે કે વિશ્વ ફરી એક એવા તબક્કામાં પ્રવેશી રહ્યું છે જ્યાં પરંપરાગત સૈન્ય શક્તિની સાથે ટેક્નોલોજી, સુરક્ષિત સંચાર અને રાજદ્વારી સંકેતોનું મહત્વ સતત વધી રહ્યું છે. રશિયાનું આ પગલું પણ એ જ વૈશ્વિક પરિવર્તનનું પ્રતિબિંબ છે, જેને સમગ્ર વિશ્વ ખૂબ નજીકથી નિહાળી રહ્યું છે.
