ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે ગંગા નદીના પાણીની વહેંચણી અંગે થયેલી સંધિ ફરી ચર્ચામાં આવી છે. છેલ્લા કેટલાક સમયથી બંને દેશો વચ્ચે પાણી વહેંચણી મુદ્દે તણાવ વધતો જોવા મળી રહ્યો છે, જે માત્ર પર્યાવરણ કે જળ વ્યવસ્થાપનનો મુદ્દો નથી, પરંતુ રાજકીય અને રાજદ્વારી સ્તરે પણ મહત્વ ધરાવે છે. ગંગા નદી, જે ભારત અને બાંગ્લાદેશ બંને માટે જીવન રેખા સમાન છે તેની વહેંચણી અંગે 1996માં એક મહત્વપૂર્ણ કરાર થયો હતો. આ સંધિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય બંને દેશોને ન્યાયસંગત રીતે પાણી ઉપલબ્ધ કરાવવાનો હતો.
ગંગા પાણી સંધિ
1996માં ભારતનાં તે સમયના પ્રધાનમંત્રી H. D. Deve Gowda અને બાંગ્લાદેશના પ્રદાનમંત્રી Sheikh Hasina વચ્ચે આ સંધિ પર હસ્તાક્ષર થયા હતા. આ સંધિ 30 વર્ષ માટે માન્ય રાખવામાં આવી હતી જે 2026માં પૂર્ણ થવાની છે. આ સંધિ અનુસાર, ગંગા નદીના પાણીનું વહેંચણ ખાસ કરીને ફારક્કા બેરેજ પાસે માપવામાં આવે છે. સુકા મોસમ (જાન્યુઆરીથી મે) દરમિયાન પાણીના પ્રવાહ મુજબ બંને દેશો વચ્ચે વહેંચણી માટે નક્કી કરેલી ફોર્મ્યુલા લાગુ કરવામાં આવે છે. આ સંધિમાં એક મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ એ છે કે જો પાણીનો પ્રવાહ ખૂબ ઓછો હોય, તો બંને દેશો પરસ્પર ચર્ચા દ્વારા ઉકેલ લાવશે. પરંતુ આ જ મુદ્દો આજે વિવાદનું કારણ બની રહ્યો છે.
આ પણ વાંચો: હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પાર કરીને ગુજરાત પહોંચ્યું LPG જહાજ 'સિમી' : 20 હજાર ટન ગેસ લઈને આવ્યું જહાજ
તણાવનું મૂળ કારણ શું?
તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, બાંગ્લાદેશએ ભારત પર આરોપ લગાવ્યો છે કે ગંગાના ઉપરવાસમાં વધુ પાણી રોકવામાં આવી રહ્યું છે, જેના કારણે તેના દેશમાં પાણીની અછત ઊભી થઈ રહી છે. ખાસ કરીને ખેતી અને પીવાના પાણી પર તેનો ગંભીર પ્રભાવ પડી રહ્યો છે. બીજી તરફ, ભારતનું કહેવું છે કે પાણી વહેંચણી સંધિ મુજબ જ કરવામાં આવી રહી છે અને પાણીનો ઘટાડો કુદરતી પરિસ્થિતિઓ, જેમ કે ઓછા વરસાદ અને હિમનદીઓમાં ફેરફારને કારણે છે.
આ પણ વાંચો: મોસ્કો પર ડ્રોન-એટેકમાં ભારતીયનું મોત, ત્રણ ઘાયલ : યુક્રેનના હુમલામાં અનેક ઇમારતો નુકસાનગ્રસ્ત
તીસ્તા નદી મુદ્દો પણ જોડાયો
આ વિવાદમાં Teesta Riverનો મુદ્દો પણ મહત્વપૂર્ણ છે. બાંગ્લાદેશ લાંબા સમયથી તીસ્તા નદી માટે અલગ સંધિ કરવાની માંગ કરી રહ્યું છે, પરંતુ આ મુદ્દો હજુ સુધી ઉકેલાયો નથી. તીસ્તા નદીનું પાણી વહેંચણી અંગે પશ્ચિમ બંગાળ રાજ્યની રાજકીય સંમતિ ન મળતા, ભારત માટે આ મુદ્દે અંતિમ નિર્ણય લેવો મુશ્કેલ બની રહ્યો છે. આ કારણે બાંગ્લાદેશમાં અસંતોષ વધ્યો છે.
રાજકીય અને કૂટનીતિક અસર
આ તણાવ માત્ર પાણી સુધી મર્યાદિત નથી. તે બંને દેશો વચ્ચેના વ્યાપાર, સુરક્ષા અને પ્રાદેશિક સહકાર પર પણ અસર કરી શકે છે. ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સંબંધો સુધર્યા છે, પરંતુ આવા મુદ્દાઓ વિશ્વાસમાં ઘટાડો લાવી શકે છે. આ સંધિ 2026માં પૂર્ણ થવાને કારણે બંને દેશો માટે આ સમય ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. નવી સંધિ માટેની વાટાઘાટો કેવી રીતે આગળ વધે છે તે પર આખા વિસ્તારની જળ નીતિ આધારિત રહેશે.
