મિડલ ઈસ્ટમાં વધતા તણાવ અને કાચા તેલની સપ્લાય પર ઊભા થયેલા દબાણ વચ્ચે હવે વિશ્વભરમાં એનર્જી સિક્યોરિટીને લઈને ચિંતા વધી રહી છે. અનેક દેશોએ પેટ્રોલ-ડીઝલની ખપત નિયંત્રિત કરવા માટે ‘ફ્યૂલ રેશનિંગ’ અથવા ‘ફ્યૂલ ક્વોટા સિસ્ટમ’ અમલમાં મૂકવાની શરૂઆત કરી છે. ભારતમાં હજુ સુધી આવી કોઈ સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવી નથી, પરંતુ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા ઈંધણ બચાવવાની અપીલ, રાજ્યોમાં VVIP કાફલાઓમાં ઘટાડો અને સરકારના એનર્જી સિક્યોરિટી પર વધતા ફોકસ બાદ હવે દેશમાં પણ ‘ફ્યૂલ રેશનિંગ’ ચર્ચાનો મહત્વનો વિષય બની ગયો છે.
તાજેતરમાં અનેક રાજ્યોમાં સરકારી કર્મચારીઓ માટે વર્ક ફ્રોમ હોમ, મેટ્રો ઉપયોગ અને સરકારી વાહનોમાં ઘટાડા જેવા પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. આ તમામ નિર્ણયો પાછળનું મુખ્ય કારણ ઈંધણ બચત અને વધતા વૈશ્વિક તેલ સંકટનો સામનો કરવાનો પ્રયાસ માનવામાં આવી રહ્યો છે.
શું હોય છે ફ્યૂલ રેશનિંગ?
ફ્યૂલ રેશનિંગનો સીધો અર્થ એ થાય છે કે સરકાર પેટ્રોલ, ડીઝલ અથવા ગેસની ખરીદી પર મર્યાદા નક્કી કરે છે. એટલે કે કોઈપણ વ્યક્તિ પોતાની જરૂરિયાતથી વધુ ઈંધણ ખરીદી શકતો નથી. સરકાર દરેક વાહન અથવા નાગરિક માટે નક્કી કરેલો ક્વોટા આપે છે, જે અઠવાડિયા અથવા મહિના મુજબ હોઈ શકે છે.
આ સિસ્ટમ અમલમાં મૂકવા માટે QR કોડ, ડિજિટલ પાસ, કૂપન અથવા ઓડ-ઈવન જેવા મોડલનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો જો ફ્યૂલ રેશનિંગ લાગુ થાય તો લોકો અનલિમિટેડ પેટ્રોલ-ડીઝલ ખરીદી શકશે નહીં.
કયા દેશોમાં લાગુ થઈ ચૂક્યું છે ફ્યૂલ ક્વોટા સિસ્ટમ?
વિશ્વના અનેક દેશોમાં પહેલેથી જ ઈંધણ મર્યાદા લાગુ કરવામાં આવી છે. Pakistan માં કેટલાક વિસ્તારોમાં એક વખતમાં માત્ર 5 લીટર પેટ્રોલ આપવાની મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે. ત્યાં સરકારી કર્મચારીઓ માટે ચાર દિવસનો વર્કિંગ વીક પણ શરૂ કરવામાં આવ્યો છે.
Sri Lanka એ ‘નેશનલ ફ્યૂલ પાસ’ સિસ્ટમ અમલમાં મૂકી છે. અહીં QR કોડ દ્વારા પેટ્રોલ આપવામાં આવે છે. કાર માટે અઠવાડિયામાં 15થી 25 લીટર અને બાઈક માટે માત્ર 5 લીટર પેટ્રોલની મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે.
France અને Germany ના કેટલાક વિસ્તારોમાં પણ પેટ્રોલ મર્યાદા લાગુ કરવામાં આવી છે. ફ્રાન્સમાં QR કોડ દ્વારા લોકો માટે અઠવાડિયામાં 15 થી 20 લીટર સુધી પેટ્રોલ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે, જ્યારે જર્મનીમાં કેટલીક જગ્યાએ એક વખતમાં માત્ર 10 લીટર પેટ્રોલ આપવાની મર્યાદા છે.
Bangladesh એ ફ્યૂલ બચાવવા માટે શાળાઓને ઓનલાઈન મોડમાં ખસેડી દીધી છે અને લોડ શેડિંગ શરૂ કર્યું છે. Myanmar માં ઓડ-ઈવન સિસ્ટમ દ્વારા પેટ્રોલ આપવામાં આવી રહ્યું છે.
Slovenia એ ખાનગી ડ્રાઈવરો માટે અઠવાડિયામાં 50 લીટરનું ક્વોટા નક્કી કર્યું છે, જ્યારે Kenya એ સ્થાનિક સપ્લાય બચાવવા માટે તેલ નિકાસ પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો છે.
PM મોદીની ઈંધણ બચાવવાની અપીલ બાદ વધ્યાં પગલાં
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ તાજેતરમાં દેશવાસીઓને પેટ્રોલ-ડીઝલનો ઓછો ઉપયોગ કરવાની અપીલ કરી હતી. તેમણે મેટ્રો અને જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ વધારવા, કારપૂલિંગ અપનાવવા, ઇલેક્ટ્રિક વાહનોનો ઉપયોગ પ્રોત્સાહિત કરવા અને વર્ક ફ્રોમ હોમને વધારવા પર ભાર મૂક્યો હતો.
આ અપીલ બાદ અનેક ભાજપ શાસિત રાજ્યોમાં VVIP કાફલાઓમાં ગાડીઓની સંખ્યા ઘટાડવામાં આવી છે. Uttar Pradesh ના મુખ્યમંત્રી Yogi Adityanath એ કાફલામાં 50 ટકા વાહનો ઘટાડવાના નિર્દેશ આપ્યા છે. Madhya Pradesh ના મુખ્યમંત્રી Mohan Yadav એ ઓછામાં ઓછી ગાડીઓ વાપરવા સૂચના આપી છે.
Delhi ની મુખ્યમંત્રી Rekha Gupta એ સરકારી વાહનો પર મર્યાદા અને વર્ક ફ્રોમ હોમની જાહેરાત કરી છે. જ્યારે Maharashtra ના ડેપ્યુટી CM Eknath Shinde એ ઇલેક્ટ્રિક વાહનનો ઉપયોગ શરૂ કર્યો છે.
મોંઘવારી પર લાગશે લગામ!: કેન્દ્ર સરકારે સપ્ટેમ્બર 2026 સુધી આ ચીજોની નિકાસ અટકાવી
RBI ગવર્નરની ચેતવણીથી ચર્ચા તેજ
RBI ગવર્નર Sanjay Malhotra એ ચેતવણી આપી છે કે જો પશ્ચિમ એશિયાનો સંકટ લાંબા સમય સુધી ચાલશે તો સરકારને પેટ્રોલ-ડીઝલના વધેલા ખર્ચનો બોજ ગ્રાહકો પર નાખવો પડી શકે છે. તેમણે જણાવ્યું કે ભારત મોટા પ્રમાણમાં ઊર્જા આયાત પર નિર્ભર છે અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં વિક્ષેપનો પ્રભાવ હવે દેખાવા લાગ્યો છે.
સરકારના જણાવ્યા મુજબ હાલ તેલ કંપનીઓને દરરોજ અંદાજે 1,000 કરોડ રૂપિયાનું નુકસાન થઈ રહ્યું છે અને કુલ અંડર-રિકવરી લગભગ 1.98 લાખ કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચી ગઈ છે. છતાં છેલ્લા ચાર વર્ષથી પેટ્રોલ-ડીઝલના રિટેલ ભાવમાં મોટો વધારો કરવામાં આવ્યો નથી.
LPG પર એકસાથે બે મોટી ખુશખબર!: યુદ્ધના જોખમ વચ્ચે પણ રાહત, જાણીને ચોંકી જશો!
ભારત પાસે કેટલો ઊર્જા જથ્થો છે?
કેન્દ્રીય પેટ્રોલિયમ મંત્રી Hardeep Singh Puri ના જણાવ્યા મુજબ ભારત પાસે હાલમાં લગભગ 60 દિવસનો કાચા તેલનો સ્ટોક, 60 દિવસનું LNG બેકઅપ અને 45 દિવસનો LPG જથ્થો ઉપલબ્ધ છે. આંતરરાષ્ટ્રીય એનર્જી એજન્સીના 90 દિવસના ધોરણ સામે ભારત પાસે કુલ 76 દિવસનું ઊર્જા ભંડાર હોવાનું સરકારે જણાવ્યું છે.
હવે દાયકાઓ સુધી નહીં રહે LPG-ગેસની તંગી!: ભારતનો ₹40,000 કરોડનો એનર્જી પ્લાન તૈયાર, ઓમાનથી ગુજરાત સુધી બનશે અંડર-સી ગેસ પાઇપલાઇન
શું ભારતમાં પણ લાગુ થઈ શકે છે ફ્યૂલ રેશનિંગ?
હાલ ભારત સરકારે પેટ્રોલ-ડીઝલ પર કોઈપણ પ્રકારની રેશનિંગ અથવા ક્વોટા સિસ્ટમ લાગુ કરવાની જાહેરાત કરી નથી. જોકે વિશ્વના અનેક દેશોમાં QR કોડ, ઓડ-ઈવન અને વીકલી ફ્યૂલ લિમિટ જેવા મોડલ અમલમાં આવતા હવે ભારતમાં પણ તેની ચર્ચા શરૂ થઈ ગઈ છે.
વિશેષજ્ઞો માને છે કે જો વૈશ્વિક તેલ સપ્લાય પર લાંબા ગાળાનો દબાણ યથાવત રહેશે તો સરકાર ઈંધણ બચત માટે વધુ કડક પગલાં લઈ શકે છે. જોકે હાલ સરકારનું મુખ્ય ધ્યાન જનજાગૃતિ, જાહેર પરિવહનના ઉપયોગ અને ઊર્જા સુરક્ષા મજબૂત કરવા પર કેન્દ્રિત છે.
