Explainer/Election Campaign Rules: ગુજરાતમાં સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણીનો માહોલ બરાબર જામ્યો છે. હવે છેલ્લી ઘડીનો પ્રચાર પ્રસાર ચાલી રહ્યો છે. જેને કારણે મુખ્યમંત્રી સહિત મંત્રી મંડળના સભ્યો પણ હાલ વિવિધ જગ્યાએ સભાઓ ગજવીને પોતાના પક્ષના ઉમેદવારોને જીતાડવા માટે પ્રયાસ કરી રહ્યાં છે. જોકે, આજે આ પ્રયાસનો હવે દિવસ છે. નિયમાનુસાર આજે સાંજે 6 વાગ્યે ગુજરાતમાં સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણીઓના પ્રચાર પડઘમ શાંત થઈ જશે. જાણીએ શું છે ચૂંટણીમાં પ્રચાર-પ્રસારના નિયમો અને ક્યારે શાંત થાય છે પ્રચાર પડઘમ?
મતદાન પહેલાંના છેલ્લી ઘડીનો સમય ઉમેદવાર, રાજકીય પક્ષો અને મતદારો દરેક માટે મહત્ત્વનો હોય છે. જેને કારણે ચૂંટણીમાં કોઈપણ પ્રકારની અરાજકતા ન ઉભી થાય એ તે આશયથી મતદાન પહેલાંના 48 કલાક બાકી હોય ત્યારે ચૂંટણીનો પ્રચાર પડઘમ શાંત કરી દેવાય છે. ચૂંટણી પંચ દ્વારા આપવામાં આવેલી આચારસંહિતાની ગાઈડલાઈનમાં તેનું કડક પાલન થાય તેવો સ્પષ્ટ નિર્દેશ પણ આપેલો છે. ત્યારે જાણીએ કે મતદાનના 48 કલાક પહેલાં કેમ બંધ કરી દેવામાં આવે છે પ્રચાર-પ્રસાર? પ્રચાર પડઘમ શાંત કરવા પાછળનું શું છે કારણ? કોને કહેવાય છેકે સાઇલન્સ પિરિયડ? સહિતના સવાલોના જવાબો સાથે જાણો પ્રચાર પડઘમના નિયમોની સંપૂર્ણ વિગતો...
આ પણ વાંચોઃ આજે ચૂંટણીનાં પ્રચારના પડઘમ થશે શાંત : હવે ગ્રુપ મીટિંગો અને સોશિયલ મીડિયા પર જામશે જંગ
સાઇલન્સ પિરિયડ કોને કહેવાય?
સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણી હોય, વિધાનસભાની ચૂંટણી હોય કે લોકસભાની ચૂંટણી દરેક માટે કેટલાંક કોમન નિયમો છે. જેમાં સાઇલન્સ પિરિયડનો નિયમ સૌથી કોમન છે. ચૂંટણી પહેલાંના છેલ્લી ઘડીના 48 કલાકને સાઇલન્સ પિરિયડ કહેવામાં આવે છે. બીજી રીતે સમજીએ તો...ચૂંટણીઓ લોકશાહીના પર્વ તરીકે ઓળખાય છે, અને તેમાં પ્રચાર એ સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. પરંતુ દરેક ચૂંટણીમાં એક સમય એવો આવે છે જ્યારે પ્રચારનો પડઘમ અચાનક શાંત થઈ જાય છે. આ સમયગાળાને સામાન્ય ભાષામાં ‘સાઇલન્સ પિરિયડ’ કહેવામાં આવે છે. આ સમયગાળો ઉમેદવારો, રાજકીય પક્ષો અને મતદારો તમામ માટે મહત્ત્વનો હોય છે. એવા સમયે જાહેરમાં સભાઓ કરીને કે ડીજે લગાવીને પ્રચાર પ્રસાર કરવા પર પ્રતિબંધ હોય છે.
આ પણ વાંચોઃ જાણો શું છે આચાર સંહિતા, જાહેરાતોથી લઈને રેલી સુધી શું કરી શકાય અને શું નહીં?
ઘણા મતદારોને પ્રશ્ન થાય છે કે પ્રચાર ક્યારે બંધ થાય છે, શા માટે બંધ થાય છે અને ત્યારબાદ ઉમેદવારો શું કરી શકે છે. આ તમામ મુદ્દાઓને સમજવું મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તે સીધા મતદાન પ્રક્રિયાની નિષ્પક્ષતા સાથે જોડાયેલા છે. ભારતમાં ચૂંટણી પ્રચાર ક્યારે બંધ કરવો તે અંગેના નિયમો સ્પષ્ટ રીતે Representation of the People Act, 1951 હેઠળ નક્કી કરવામાં આવ્યા છે. આ કાયદા મુજબ, જે મતવિસ્તારમાં મતદાન થવાનું હોય, ત્યાં મતદાન શરૂ થવાના 48 કલાક પહેલા જાહેર પ્રચાર સંપૂર્ણપણે બંધ કરવો ફરજિયાત છે. આમાં જાહેર સભાઓ, રોડ શો, રેલીઓ, ટીવી-રેડિયો જાહેરાતો સહિત તમામ પ્રકારના જાહેર પ્રચારનો સમાવેશ થાય છે.
‘સાઇલન્સ પિરિયડ’નો હેતુ શું છે?
મતદાન પહેલા 48 કલાકનો આ સમયગાળો મતદારોને શાંતિપૂર્વક અને કોઈ દબાણ વગર પોતાનો નિર્ણય લેવા માટે આપવામાં આવે છે. ચૂંટણી દરમિયાન વિવિધ પક્ષો દ્વારા જોરદાર પ્રચાર કરવામાં આવે છે, જેમાં ક્યારેક ભાવનાત્મક અથવા ભ્રામક માહિતી પણ હોઈ શકે છે. ‘સાઇલન્સ પિરિયડ’ એ મતદારોને આ તમામથી દૂર રહીને વિચાર કરવાની તક આપે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન કોઈપણ પ્રકારની ચૂંટણી સંબંધિત પ્રચાર પ્રવૃત્તિ કરવી કાયદેસર ગુનો ગણાય છે. જો કોઈ ઉમેદવાર અથવા પક્ષ આ નિયમનો ભંગ કરે, તો તેના સામે કાયદાકીય કાર્યવાહી થઈ શકે છે, જેમાં દંડ અથવા કેસ પણ થઈ શકે છે.
શું બધું પ્રચાર બંધ થઈ જાય છે?
જાહેર પ્રચાર તો સંપૂર્ણ રીતે બંધ થઈ જાય છે, પરંતુ કેટલીક મર્યાદિત પ્રવૃત્તિઓ હજુ પણ મંજૂર રહે છે. ખાસ કરીને ‘ડોર-ટુ-ડોર’ પ્રચાર એટલે કે ઘરેઘરે જઈને મતદારો સાથે વ્યક્તિગત સંપર્ક સાધવો, તે કેટલીક શરતો હેઠળ મંજૂર છે. ડોર-ટુ-ડોર પ્રચારનો અર્થ એ થાય છે કે ઉમેદવાર અથવા તેમના કાર્યકર્તાઓ નાના જૂથોમાં જઈને મતદારોને વ્યક્તિગત રીતે મળીને તેમની વાત રજૂ કરે છે. આ પ્રકારનો પ્રચાર મોટા અવાજવાળા માધ્યમો કે જાહેર સભાઓ જેટલો વ્યાપક નથી, તેથી તે ‘સાઇલન્સ પિરિયડ’ દરમિયાન પણ મર્યાદિત સ્વરૂપે મંજૂર રહે છે, જો કે તેમાં પણ કોઈ પ્રકારની લાઉડસ્પીકર, રેલી અથવા ભીડ એકત્રિત કરવી મંજૂર નથી.
છેલ્લી ઘડીનો પ્રચાર કેવી રીતે થાય છે?
પ્રચાર બંધ થવા પહેલા ઉમેદવારો અને રાજકીય પક્ષો પોતાની સંપૂર્ણ શક્તિ લગાવી દે છે. છેલ્લી 48 કલાક પહેલા તેઓ મોટા પ્રમાણમાં રેલીઓ, સોશિયલ મીડિયા અભિયાન અને મતદારો સુધી પહોંચવાના પ્રયાસો કરે છે. ખાસ કરીને ‘માઇક્રો કેમ્પેઇનિંગ’ એટલે કે ચોક્કસ વિસ્તાર અથવા સમુદાયને ટાર્ગેટ કરીને સંદેશ પહોંચાડવાનો ટ્રેન્ડ વધી રહ્યો છે. સોશિયલ મીડિયા પર પણ આ સમયગાળામાં ખાસ ધ્યાન આપવામાં આવે છે, કારણ કે ડિજિટલ પ્રચાર પર પણ ‘સાઇલન્સ પિરિયડ’ લાગુ પડે છે. એટલે કે મતદાન પહેલા 48 કલાકમાં કોઈ નવી રાજકીય જાહેરાત અથવા પ્રચાર સામગ્રી પોસ્ટ કરવી પણ નિયમ વિરુદ્ધ ગણાય છે.
નિયમોના ભંગ પર શું કાર્યવાહી થાય છે?
જો કોઈ ઉમેદવાર અથવા પક્ષ ‘સાઇલન્સ પિરિયડ’ દરમિયાન પ્રચાર ચાલુ રાખે છે, તો ચૂંટણી આયોગ તેની સામે કડક પગલાં લઈ શકે છે. તેમાં FIR નોંધાવવી, દંડ વસૂલવો અથવા ગંભીર કિસ્સામાં ઉમેદવારી રદ કરવાની કાર્યવાહી પણ થઈ શકે છે. ચૂંટણી આયોગ ખાસ ટીમો દ્વારા આ સમયગાળા દરમિયાન મોનીટરીંગ કરે છે. મીડિયા, સોશિયલ મીડિયા અને મેદાન સ્તરે નજર રાખીને ખાતરી કરવામાં આવે છે કે કોઈ પણ પક્ષ નિયમોનું ઉલ્લંઘન ન કરે.
‘સાઇલન્સ પિરિયડ’ મતદારો માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સમય છે, કારણ કે તે તેમને શાંતિપૂર્વક પોતાના મતાધિકારનો ઉપયોગ કરવાની તૈયારી માટે મદદ કરે છે. આ નિયમો ચૂંટણીની પારદર્શિતા અને નિષ્પક્ષતા જાળવવા માટે બનાવવામાં આવ્યા છે. ચૂંટણીઓમાં માત્ર પ્રચાર જ નહીં, પરંતુ નિયમોનું પાલન પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે. મતદારો અને ઉમેદવારો બંનેએ આ નિયમોને સમજવા અને પાલન કરવા જરૂરી છે, જેથી લોકશાહી મજબૂત બની રહે.
‘સાઇલન્સ પિરિયડ’ દરમિયાન શું પ્રતિબંધિત છે?
મતદાન પહેલાંના 48 કલાકમાં કોઈપણ પ્રકારની જાહેર પ્રચાર પ્રવૃત્તિઓ, જેમ કે રેલી, રોડશો, જાહેર સભાઓ, પ્રચાર ગીતો કે વિડિયોનું પ્રસારણ, કડક રીતે પ્રતિબંધિત છે. ખાસ કરીને ટીવી ચેનલો અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ પર રાજકીય જાહેરાતો પણ રોકવામાં આવે છે. જો કોઈ પક્ષ કે ઉમેદવાર આ નિયમોનો ભંગ કરે તો તેમની સામે કાનૂની કાર્યવાહી થઈ શકે છે. સોશિયલ મીડિયા પર પણ નજર રાખવામાં આવે છે. ફેસબુક, વોટ્સએપ, ટ્વિટર જેવા પ્લેટફોર્મ્સ પર રાજકીય સંદેશાઓના પ્રસારણને નિયંત્રિત કરવા માટે ખાસ ટીમો કાર્યરત રહે છે. આ પગલાંનો મુખ્ય હેતુ મતદાતાઓને અંતિમ ક્ષણના પ્રભાવથી બચાવવાનો છે.
ડોર-ટુ-ડોર પ્રચાર: શું માન્ય છે?
જ્યારે ‘સાઇલન્સ પિરિયડ’માં મોટા પાયે જાહેર પ્રચાર પર પ્રતિબંધ છે, ત્યારે મર્યાદિત ડોર-ટુ-ડોર પ્રચારને કેટલીક શરતો હેઠળ મંજૂરી આપવામાં આવે છે. ઉમેદવાર અથવા તેમના પ્રતિનિધિઓ મતદાતાઓને વ્યક્તિગત રીતે મળીને વાતચીત કરી શકે છે, પરંતુ તેમાં લાઉડસ્પીકર અથવા મોટા જૂથનો ઉપયોગ ન કરવો જોઈએ. આ પ્રકારના પ્રચારમાં શાંતિ જાળવવી, કોઈપણ પ્રકારની લાંચ કે પ્રલોભન આપવું નહીં અને મતદાતાઓને દબાણમાં મૂકવું નહીં તે ખાસ મહત્વનું છે. નિયમોનું ઉલ્લંઘન થવા પર ચૂંટણી આયોગ કડક કાર્યવાહી કરી શકે છે.
આચારસંહિતાનો વ્યાપક પ્રભાવ
ચૂંટણી આચારસંહિતા માત્ર પ્રચાર સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે સરકારના નિર્ણયોથી લઈને અધિકારીઓના વર્તન સુધી વ્યાપે છે. મતદાન પહેલાંના દિવસોમાં સરકાર કોઈ નવી યોજના જાહેર કરી શકતી નથી અથવા મોટા નીતિગત નિર્ણયો લઈ શકતી નથી. આથી ચૂંટણીમાં સમાનતા જળવાઈ રહે છે. મતદાતાઓ માટે પણ આ સમયગાળો મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તેઓ આ દરમિયાન વિવિધ પક્ષોની જાહેરાતો અને વચનોના આધારે વિચાર કરી શકે છે અને કોઈ નવા પ્રભાવ વગર પોતાનો મત નિર્ધારિત કરી શકે છે.
ડિજિટલ યુગમાં ‘સાઇલન્સ પિરિયડ’ના અમલમાં નવી પડકારો ઉભા થયા છે, ખાસ કરીને સોશિયલ મીડિયા અને મેસેજિંગ એપ્સના કારણે. ચૂંટણી આયોગ સતત નવા માર્ગદર્શનો બનાવીને આ પડકારોને પહોંચી વળવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છે. આવનારા સમયમાં આ નિયમો વધુ કડક અને ટેક્નોલોજી આધારિત બની શકે છે. ચૂંટણી પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા અને નિષ્પક્ષતા જાળવવા માટે આ તમામ નિયમો અત્યંત જરૂરી છે. મતદાતાઓ અને રાજકીય પક્ષો બંને માટે આ નિયમોનું પાલન કરવું લોકશાહી મજબૂત બનાવે છે.
