ગુજરાતમાં આજથી આચારસંહિતાનો અમલ શરૂ : જાણો શું છે આચાર સંહિતા, જાહેરાતોથી લઈને રેલી સુધી શું કરી શકાય અને શું નહીં?

Code of Conduct in Gujarat: ગુજરાતમાં સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણીનું બ્યૂગલ ફૂંકાઈ ચૂક્યું છે. રાજ્ય ચૂંટણી પંચ દ્વારા લેવામાં આવેલા નિર્ણય અનુસાર, આગામી 26મી એપ્રિલે રાજ્યની 15 મહાનગરપાલિકા, 84 નગરપાલિકા, 34 જિલ્લા પંચાયત અને 260 તાલુકા પંચાયત માટે મતદાન યોજાશે. આ લોકશાહીના પર્વની મતગણતરી 28મી એપ્રિલે હાથ ધરાશે. ચૂંટણીની જાહેરાતની સાથે જ સમગ્ર રાજ્યમાં 'આદર્શ આચારસંહિતા' (Model Code of Conduct) અમલી બની ગઈ છે.

ભારતમાં જ્યારે પણ ચૂંટણીની જાહેરાત થાય છે ત્યારે સૌથી પહેલા “આચાર સંહિતા” લાગુ થાય છે. ઘણા લોકો આ શબ્દ સાંભળે છે, પરંતુ તેની અંદર કયા નિયમો આવે છે અને તેનો સામાન્ય જનજીવન તેમજ રાજકીય પક્ષો પર શું અસર પડે છે તે વિશે સ્પષ્ટ માહિતી બહુ ઓછા લોકોને હોય છે. આચાર સંહિતા લાગુ થવાથી સરકાર, રાજકીય પક્ષો અને ઉમેદવારો માટે કેટલાક કડક નિયમો લાગુ થઈ જાય છે જેથી ચૂંટણી પ્રક્રિયા નિષ્પક્ષ, પારદર્શક અને સમાનતા સાથે પૂર્ણ થઈ શકે. ચૂંટણી પંચ દ્વારા બનાવવામાં આવેલી આ ગાઇડલાઇનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ એ છે કે કોઈ પક્ષ અથવા ઉમેદવાર સરકારના સત્તાનો ગેરફાયદો ઉઠાવીને મતદાતાઓને પ્રભાવિત ન કરી શકે.

શું છે આદર્શ આચારસંહિતા?

કોઈપણ ચૂંટણીને નિષ્પક્ષ, સ્વતંત્ર અને પારદર્શી રીતે સંપન્ન કરવા માટે ચૂંટણી પંચ દ્વારા નિર્ધારિત કરવામાં આવેલા નિયમોને 'આચારસંહિતા' કહેવામાં આવે છે. આ નિયમો ચૂંટણીની તારીખ જાહેર થાય ત્યારથી અમલમાં આવે છે અને ચૂંટણીના પરિણામો જાહેર ન થાય ત્યાં સુધી લાગુ રહે છે. રાજકીય પક્ષો, ઉમેદવારો, સરકાર અને વહીવટી તંત્ર - તમામે આ નિયમોનું ચુસ્તપણે પાલન કરવાનું રહે છે.

ચૂંટણી પંચની જવાબદારી અને સત્તા

આચારસંહિતા લાગુ થતાની સાથે જ સમગ્ર વહીવટી તંત્ર પર ચૂંટણી પંચનું નિયંત્રણ આવી જાય છે. જે અધિકારીઓ એક જ જિલ્લામાં ત્રણ કે ચાર વર્ષથી કાર્યરત હોય અથવા જેમના ગૃહ જિલ્લા હોય, તેમની બદલી કરવામાં આવે છે. આ નિયમ DEO, RO, ARO અને પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર જેવા મહત્વના હોદ્દાઓ પર લાગુ પડે છે. ચૂંટણી પંચ રાજ્યના વહીવટી તંત્ર સાથે સતત સંકલનમાં રહીને ચૂંટણીની પૂર્વતૈયારીઓનું નિરીક્ષણ કરે છે.

આચારસંહિતા દરમિયાન કયા કાર્યો પર પ્રતિબંધ હોય છે?

ચૂંટણી પંચની માર્ગદર્શિકા મુજબ નીચે મુજબના કાર્યો પર કડક પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવે છે...

• 1. નવી યોજનાઓની જાહેરાત: સરકાર કોઈપણ નવી યોજના, લોકાર્પણ કે ખાતમુહૂર્ત કરી શકતી નથી, જેથી મતદારોને પ્રભાવિત ન કરી શકાય.

• 2. સરકારી સંસાધનોનો ઉપયોગ: ચૂંટણી પ્રચાર માટે સરકારી ગાડીઓ, બંગલા, વિમાન કે અન્ય સરકારી મશીનરીનો ઉપયોગ કરી શકાતો નથી.

• 3. પ્રચાર સામગ્રી પર રોક: જાહેર સ્થળો કે દીવાલો પર લખેલા પક્ષોના સૂત્રો, પોસ્ટરો અને બેનરો તાત્કાલિક હટાવી દેવામાં આવે છે.

• 4. રેલી અને સભા: કોઈપણ રાજકીય પક્ષે સભા, રેલી કે સરઘસ કાઢવા માટે સ્થાનિક પોલીસ અને તંત્રની પૂર્વ મંજૂરી લેવી ફરજિયાત છે.

• 5. ધાર્મિક સ્થળોનો ઉપયોગ: ચૂંટણી પ્રચાર માટે મંદિર, મસ્જિદ કે અન્ય ધાર્મિક સ્થળોનો ઉપયોગ કરી શકાશે નહીં.

• 6. ભેટ-સોગાદ કે લાંચ: મતદારોને રોકડ રકમ, દારૂ કે કોઈપણ પ્રકારની ભેટ આપીને લાલચ આપવી એ ગંભીર ગુનો છે.

• 7. વ્યક્તિગત આક્ષેપો: પ્રચાર દરમિયાન કોઈપણ ઉમેદવાર કે પક્ષ સામે અંગત ટિપ્પણી કે ચારિત્ર્ય હનન કરી શકાતું નથી.

આચાર સંહિતા લાગુ થયા પછી નવી યોજનાઓ પર પ્રતિબંધ

ચૂંટણી જાહેર થતાં જ કેન્દ્ર સરકાર અને રાજ્ય સરકાર બંને માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ નિયમ લાગુ થાય છે. નવી યોજનાઓની જાહેરાત પર પ્રતિબંધ. ચૂંટણી પંચના નિયમ મુજબ, આચાર સંહિતા લાગુ થયા પછી કોઈપણ સરકાર નવી વિકાસ યોજના, નાણાકીય સહાય યોજના અથવા મોટા પ્રોજેક્ટની જાહેરાત કરી શકતી નથી. કારણ કે આવી જાહેરાતો મતદાતાઓને પ્રભાવિત કરી શકે છે. તે સિવાય પહેલેથી ચાલી રહેલા પ્રોજેક્ટ અથવા યોજનાઓ ચાલુ રહી શકે છે, પરંતુ તેમાં નવી જાહેરાત અથવા રાજકીય પ્રચાર જોડવો મંજૂર નથી.

સરકારી સાધનોનો ચૂંટણી પ્રચારમાં ઉપયોગ નહીં

આચાર સંહિતા લાગુ થતાં જ રાજકીય નેતાઓ માટે સરકારી સુવિધાઓનો ઉપયોગ કરવાની મનાઈ થઈ જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે: સરકારી કાર, સરકારી બંગલો, સરકારી વિમાન અથવા હેલિકોપ્ટર અને સરકારી કર્મચારીઓ. આ તમામ સાધનોનો ઉપયોગ ચૂંટણી પ્રચાર માટે કરી શકાતો નથી. જો કોઈ નેતા આ નિયમનો ભંગ કરે તો ચૂંટણી પંચ કાર્યવાહી કરી શકે છે. આ નિયમનો હેતુ એ છે કે સત્તામાં રહેલા નેતાઓને અન્ય પક્ષો સામે અયોગ્ય ફાયદો ન મળે.

જાહેર જગ્યાઓ પરથી રાજકીય પોસ્ટર અને બેનર દૂર કરવામાં આવે

જ્યારે આચાર સંહિતા લાગુ થાય છે ત્યારે શહેરો અને ગામોમાં જાહેર જગ્યાઓ પર લગાવવામાં આવેલા રાજકીય બેનર, પોસ્ટર અને હોર્ડિંગ્સ દૂર કરવામાં આવે છે. દીવાલો પર લખાયેલા રાજકીય નારા અથવા પ્રચાર સામગ્રી પણ કાઢી નાખવામાં આવે છે. આ પગલું એટલા માટે લેવામાં આવે છે કે ચૂંટણી દરમિયાન કોઈ એક પક્ષનું પ્રચાર વધુ પ્રભાવશાળી ન બની જાય અને બધા પક્ષોને સમાન તક મળે.

રેલી, જુલૂસ અને મિટિંગ માટે પરમિશન જરૂરી

ચૂંટણી દરમિયાન રાજકીય પાર્ટીઓ ઘણી વખત રેલી, સભા અને જુલૂસનું આયોજન કરે છે. પરંતુ આચાર સંહિતા લાગુ થયા પછી આવા કાર્યક્રમો માટે સ્થાનિક પ્રશાસન અથવા ચૂંટણી અધિકારીઓ પાસેથી મંજૂરી લેવી ફરજિયાત બને છે. આ મંજૂરી પ્રક્રિયા દ્વારા ખાતરી કરવામાં આવે છે કે કાયદો અને વ્યવસ્થા જળવાઈ રહે, ટ્રાફિક અથવા જાહેર જીવનમાં અવરોધ ન થાય, કોઈ સમુદાય અથવા વિસ્તારમાં તણાવ ન ઊભો થાય.

ધાર્મિક સ્થળોનો ચૂંટણીમાં ઉપયોગ નહીં

ચૂંટણી પંચનો એક મહત્વપૂર્ણ નિયમ એ છે કે કોઈપણ રાજકીય પક્ષ અથવા ઉમેદવાર ધાર્મિક સ્થળોનો ઉપયોગ ચૂંટણી પ્રચાર માટે કરી શકતો નથી. મંદિર, મસ્જિદ, ચર્ચ અથવા અન્ય ધાર્મિક સ્થળો પર રાજકીય ભાષણ અથવા પ્રચાર કરવો મનાઈ છે. આ નિયમનો હેતુ એ છે કે ચૂંટણીમાં ધર્મનો ઉપયોગ કરીને મતદાતાઓને પ્રભાવિત કરવામાં ન આવે અને સામાજિક સુમેળ જળવાઈ રહે.

મતદાતાઓને લાંચ આપવી સંપૂર્ણપણે ગેરકાયદેસર

ચૂંટણી દરમિયાન મતદાતાઓને લાંચ આપવી સૌથી ગંભીર ગુનાઓમાં ગણાય છે. કોઈપણ ઉમેદવાર અથવા રાજકીય પક્ષ મતદાતાઓને પૈસા, ભેટ, સામાન અથવા અન્ય કોઈ લાલચ આપી શકતા નથી. જો કોઈ ઉમેદવાર આ રીતે મત મેળવવાનો પ્રયાસ કરે તો તેની સામે કડક કાયદાકીય કાર્યવાહી થઈ શકે છે અને તેની ઉમેદવારી પણ રદ થઈ શકે છે.

વ્યક્તિગત હુમલાઓ પર પણ નિયંત્રણ

ચૂંટણી પ્રચાર દરમિયાન રાજકીય ચર્ચા અને ટીકા સામાન્ય બાબત છે, પરંતુ આચાર સંહિતા અનુસાર કોઈ ઉમેદવાર અથવા પક્ષ પર વ્યક્તિગત હુમલો કરવો યોગ્ય માનવામાં આવતો નથી. ચૂંટણી પંચ કહે છે કે પ્રચાર દરમિયાન ચર્ચા મુદ્દાઓ, નીતિઓ અને કામગીરી પર હોવી જોઈએ, વ્યક્તિગત જીવન પર નહીં.

મતદાન કેન્દ્ર સુધી મતદારોને ગાડી આપવાની મનાઈ

ચૂંટણીના દિવસે અથવા તેના આસપાસના સમયમાં કોઈપણ ઉમેદવાર અથવા પક્ષ મતદારોને મતદાન કેન્દ્ર સુધી પહોંચાડવા માટે ગાડી અથવા અન્ય પરિવહન સુવિધા આપી શકતા નથી. આ નિયમનો હેતુ એ છે કે મતદાન પ્રક્રિયા સ્વતંત્ર અને નિષ્પક્ષ રહે.

મતદાન પહેલા 24 કલાક દારૂના વિતરણ પર પ્રતિબંધ

મતદાનના દિવસે અને તેના પહેલાંના 24 કલાક દરમિયાન દારૂનું વિતરણ સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધિત રહે છે. આ સમયગાળાને સામાન્ય રીતે “ડ્રાય ડે” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પગલું એટલા માટે લેવામાં આવે છે કે મતદાતાઓ પર દારૂ દ્વારા પ્રભાવ પાડવાનો પ્રયાસ ન થાય.

નિયમોના ઉલ્લંઘન પર શું કાર્યવાહી થઈ શકે?

આચારસંહિતા લાગુ થતાની સાથે જ તમામ સરકારી કર્મચારીઓ ચૂંટણી પંચના પ્રતિનિધિ તરીકે કામ કરે છે. જો કોઈ પણ પક્ષ કે ઉમેદવાર નિયમોનો ભંગ કરતા પકડાય તો ચૂંટણી પંચ ઉમેદવારની ઉમેદવારી રદ કરી શકે છે. ઉમેદવાર વિરુદ્ધ FIR દાખલ થઈ શકે છે. ગંભીર કિસ્સામાં દંડ અને જેલની સજાની પણ જોગવાઈ છે. લોકશાહીના આ મહાપર્વમાં સાચો અને યોગ્ય ઉમેદવાર પસંદ કરવો એ દરેક નાગરિકની ફરજ છે. આચારસંહિતાનું પાલન એ માત્ર પક્ષોની નહીં પણ જાગૃત નાગરિકોની પણ જવાબદારી છે.