Bab al-Mandeb Strait : હાલ ઇરાન-ઇઝરાયલ યુદ્ધના કારણે દુનિયાભરમાં એક પ્રકારની દહેશત ઉભી થઈ છે. કારણકે, આ બે દેશો વચ્ચેની લડાઈમાં અમેરિકાએ ઇરાન પર હુમલો કરીને બળતામાં ઘી હોમવાનું કામ કર્યું છે. આવી સ્થિતિમાં ઓઈલના એક-એક ટીપા માટે દુનિયાને તરસાવી શકે છે ઇરાન. જેના માટે ઇરાન પાસે પોતાનો માસ્ટર પ્લાન તૈયાર છે. ઇરાને ધમકી પણ આપી દીધી છેકે, જો અમેરિકા અને ઈઝરાયલ પોતાની હરકતોમાંથી બાઝ નહીં આવે તો પછી દુનિયાએ જોવો જ પડશે આંસુઓનો દ્વાર એટલેકે, Gate of Tears. જેને Bab al-Mandeb Strait તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
મધ્યપૂર્વમાં વધતી તણાવ વચ્ચે એક એવો દરિયાઈ માર્ગ ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે જેને ‘ગેટ ઓફ ટિયર્સ’ એટલે કે ‘આંસુઓનું દ્વાર’ કહેવામાં આવે છે. ઈરાન તરફથી આ માર્ગને રોકવાની સંભાવનાએ વૈશ્વિક બજારોમાં ચિંતા ફેલાવી છે. પરંતુ આ Bab al-Mandeb Strait છે શું? અને તેનું મહત્વ એટલું મોટું કેમ છે કે તેની અસર સીધી તમારા પેટ્રોલના ભાવ સુધી પહોંચી શકે?
શું છે Bab al-Mandeb Strait? જાણો તેને કેમ કહેવામાં આવે છે 'આંસુઓનો દ્વાર'?
અરબી ભાષામાં 'બાબ અલ-મંડેબ'નો અર્થ 'આંસુઓનો દ્વાર' થાય છે. આ સાંકડો દરિયાઈ માર્ગ લાલ સમુદ્રને એડનની ખાડી અને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડે છે. તે યમન (જ્યાં ઈરાન સમર્થિત હૂતી સક્રિય છે) અને હોર્ન ઓફ આફ્રિકા ક્ષેત્ર વચ્ચે સ્થિત છે. આ એ દરિયાઇ માર્ગ છે જ્યાંથી લાખો બેરલ તેલનો જથ્થો પસાર થાય છે અને દુનિયાના વિવિધ દેશો સુધી પહોંચે છે. જો ઇરાન આ માર્ગ બંધ કરી દેશે તો દુનિયમાં તેલનો જથ્થો પહોંચી શકશે નહીં. જેને કારણે દુનિયાભરમાં હાલ ચિંતાનું મોજું ફરી વળ્યું છે. આ દરિયાઈ માર્ગ દુનિયાના સૌથી મહત્વના “ચોકપોઇન્ટ્સ”માં ગણાય છે- અર્થાત્ એવો સાંકડો રસ્તો જ્યાંથી મોટા પ્રમાણમાં આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પસાર થાય છે. તેની પહોળાઈ સૌથી સાંકડી જગ્યાએ માત્ર લગભગ 26 કિલોમીટર છે, એટલે મોટા જહાજો માટે પસાર થવાનું મર્યાદિત માર્ગ છે.
‘Gate of Tears’ કેમ કહેવાય છે?
Bab al-Mandeb Strait નામનો અર્થ અરબી ભાષામાં “Gate of Tears” એટલે કે “આંસુઓનું દ્વાર” થાય છે.
આ નામ પાછળ બે મુખ્ય કારણો જણાવાય છે:
ઇતિહાસમાં અહીં ઘણા જહાજ દુર્ઘટનાઓ અને દરિયાઈ જોખમો થયા હતા
સાંકડો માર્ગ અને તીવ્ર પ્રવાહને કારણે નૌકાવહન મુશ્કેલ હતું
આ કારણે આ માર્ગ હંમેશાં જોખમ અને સંવેદનશીલતા સાથે જોડાયેલો રહ્યો છે.
વૈશ્વિક તેલ અને વેપાર માટે કેટલું મહત્વનું?
આ દરિયાઈ માર્ગનું મહત્વ સમજવું ખૂબ જ જરૂરી છે.
દુનિયાના લગભગ 10–12% સમુદ્રી વેપાર આ માર્ગ પરથી પસાર થાય છે
લાખો બેરલ તેલ અને ગેસ દરરોજ આ રસ્તેથી યુરોપ, અમેરિકા અને એશિયા સુધી પહોંચે છે
પર્શિયન ગલ્ફમાંથી નીકળતું મોટાભાગનું તેલ આ માર્ગ અને પછી સુએઝ કેનાલ મારફતે યુરોપ પહોંચે છે
જો આ માર્ગ બંધ થઈ જાય તો જહાજોને આફ્રિકાના દક્ષિણ છેડે ફરવું પડે- જેમાં 10-15 દિવસ વધુ લાગે અને ખર્ચ પણ ભારે વધી જાય
ઈરાન અને હાલની સ્થિતિ: ચિંતા કેમ વધી?
તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર, મધ્યપૂર્વમાં વધતા તણાવ વચ્ચે ઈરાન આ દરિયાઈ માર્ગને સ્ટ્રેટેજિક દબાણ તરીકે ઉપયોગ કરી શકે તેવી ચર્ચા ચાલી રહી છે.
ઈરાન પર હુમલો થાય તો તે Bab al-Mandebને નિશાન બનાવી શકે છે
આ માર્ગ પહેલાથી જ મહત્વપૂર્ણ હોવાથી તેની અસર વૈશ્વિક સ્તરે થઈ શકે છે
યેમેનના હૂથી બળવો પણ આ માર્ગને અવરોધવામાં સહાય કરી શકે છે
આથી આ વિસ્તાર હવે માત્ર વેપાર નહીં પરંતુ સૈન્ય અને રાજકીય રીતે પણ અત્યંત સંવેદનશીલ બની ગયો છે.
જો Bab al-Mandeb Strait બંધ થાય તો શું થશે?
1. તેલના ભાવમાં ભડકો થશે:
તેલ સપ્લાયમાં ખલેલ પડશે, જેના કારણે પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ વધશે
2. વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન પર અસર:
યુરોપ-એશિયા વચ્ચેનો મુખ્ય માર્ગ બંધ થતા માલસામાન પહોંચવામાં મોડું થશે
3. પરિવહન ખર્ચમાં વધારોઃ
જહાજોને લાંબો રસ્તો લેવો પડશે, એટલે ઈંધણ અને ઈન્શ્યોરન્સ ખર્ચ વધશે
4. વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર માઠી અસરઃ
મોંઘવારી વધી શકે છે અને ઘણા દેશોમાં આર્થિક દબાણ વધી શકે છે
કેમ ભારત માટે પણ મહત્વનું છે Bab al-Mandeb Strait?
ભારત જેવા તેલ આયાત કરનાર દેશ માટે આ માર્ગ અત્યંત મહત્વનો છે.
ભારતનો મોટો તેલ પુરવઠો મધ્યપૂર્વમાંથી આવે છે
જો આ માર્ગમાં અવરોધ આવે તો ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ પર સીધી અસર પડી શકે
આયાત ખર્ચ વધવાથી મોંઘવારી પણ વધી શકે
Bab al-Mandeb Strait માત્ર એક દરિયાઈ માર્ગ નથી- તે વૈશ્વિક અર્થતંત્રનું એક નાજુક નાડીસ્થાન છે. મધ્યપૂર્વમાં ચાલી રહેલી રાજકીય અને સૈન્ય તણાવ વચ્ચે આ માર્ગ હવે વધુ મહત્વપૂર્ણ બની ગયો છે. જો અહીં કોઈપણ પ્રકારની અડચણ ઊભી થાય, તો તેની અસર વિશ્વભરમાં જોવા મળશે- ખાસ કરીને ઊર્જા, વેપાર અને અર્થતંત્રમાં.
