Ahmedabad News: ભગવાન જગન્નાથની 149મી રથયાત્રા પૂર્ણ થયાના 5ચ દિવસ બાદ અમદાવાદમાં એક ગંભીર મુદ્દો સામે આવ્યો છે. રથયાત્રા દરમિયાન ભગવાન જગન્નાથ, ભાઈ બળભદ્ર અને બહેન સુભદ્રાના રથને ખેંચવાની મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી નિભાવનારા 250થી વધુ ખલાસીઓના પગમાં ફોલ્લા પડ્યા હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. ઉઘાડા પગે રથ ખેંચતા ખલાસીઓના પગને ગરમ અને પીગળેલા ડામરના કારણે ઈજા થઈ હોવાના આક્ષેપો વચ્ચે રથ સહાયક સમિતિ દ્વારા ખલાસીઓ માટે મેડિકલ કેમ્પ યોજવામાં આવ્યો હતો, જેમાં મોટી સંખ્યામાં ખલાસીઓએ સારવાર લીધી હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.
ખલાસીઓ દ્વારા એવો આક્ષેપ કરવામાં આવી રહ્યો છે કે રથયાત્રા પૂર્વે શહેરના કેટલાક માર્ગો પર કરવામાં આવેલા ડામરકામ દરમિયાન રસ્તા પરનો ડામર પૂરતો ઠંડો કે સ્થિર થયો ન હતો અને તેના કારણે ઉઘાડા પગે રથ ખેંચનારા ખલાસીઓને મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડ્યો. બીજી તરફ, આ ઘટનાને લઈને અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનની કામગીરી સામે પણ સવાલો ઉઠ્યા છે. ખલાસીઓનો મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે જો રથયાત્રા જેવા ઐતિહાસિક અને વિશાળ આયોજન માટે રૂટ પર રોડ રિપેરિંગનું કામ કરવાનું હતું તો તે યાત્રાના કેટલા દિવસ પહેલાં કરવું જોઈએ અને રસ્તાની સ્થિતિની પૂરતી ચકાસણી કેમ ન કરવામાં આવી?
આ સમગ્ર ઘટનામાં હાલ સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે ખલાસીઓના પગમાં ફોલ્લા પડવાનું ચોક્કસ કારણ સત્તાવાર રીતે શું છે તેની તપાસ જરૂરી છે. ખલાસીઓ દ્વારા ગરમ ડામરને કારણ ગણાવવામાં આવી રહ્યું છે, પરંતુ આ અંગે સત્તાવાર તબીબી અથવા વહીવટી તપાસનો વિગતવાર અહેવાલ સામે આવે ત્યાર બાદ જ અંતિમ કારણ સ્પષ્ટ થઈ શકશે. તેમ છતાં, 149 વર્ષથી ચાલી આવતી પરંપરામાં રથ ખેંચતા ખલાસીઓની ભૂમિકા અને તેમની સુરક્ષા અંગે આ ઘટનાએ ગંભીર ચર્ચા જગાવી છે.
રથયાત્રામાં ખલાસીઓનું મહત્વ?
અમદાવાદની રથયાત્રા માત્ર ભગવાન જગન્નાથની નગરચર્યાનો ધાર્મિક પ્રસંગ નથી, પરંતુ તેની સાથે અનેક સદીઓ જૂની પરંપરાઓ અને સામાજિક જોડાણો સંકળાયેલા છે. રથયાત્રામાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકાઓમાંની એક છે ખલાસીઓની. સામાન્ય ભાષામાં ‘ખલાસી’ શબ્દનો અર્થ નાવિક અથવા દરિયાઈ કામ સાથે જોડાયેલા વ્યક્તિ તરીકે થાય છે, પરંતુ અમદાવાદની રથયાત્રામાં આ શબ્દ રથ ખેંચનારા પરંપરાગત સેવકો માટે પ્રચલિત બન્યો છે. રથયાત્રાના 3 રથ હોય છે ભગવાન જગન્નાથ, ભાઈ બળભદ્ર અને બહેન સુભદ્રાનો રથ જે નગરચર્યાએ નીકળે ત્યારે તેમને આગળ ધપાવવાનું કામ ખલાસીઓ કરે છે. આ કામગીરી માત્ર શારીરિક શક્તિનું કામ નથી. રથ ખેંચવો એ તેમના માટે ધાર્મિક સેવા અને પરંપરાગત જવાબદારી છે. હજારો ભક્તોની ભીડ વચ્ચે રથને નિર્ધારિત માર્ગે સુરક્ષિત રીતે આગળ વધારવા માટે ખલાસીઓની ટીમ સતત સતર્ક રહે છે. આથી તેમને અમદાવાદની રથયાત્રાના 'રથસૈનિકો' તરીકે જોવામાં આવે તો અતિશયોક્તિ નહીં ગણાય.
2026ની 149મી રથયાત્રા પૂર્વે પણ ત્રણેય રથોને મંદિર પરિસરમાં લાવવા માટે 200થી વધુ ખલાસીઓ જોડાયા હતા. રથયાત્રા દરમિયાન આ ખલાસીઓની કામગીરીનું મહત્વ એટલું છે કે અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનની રથયાત્રા આયોજન બેઠકમાં પણ ખલાસીઓ માટે ઓળખકાર્ડની વ્યવસ્થા સહિતના મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થઈ હતી.
આ પણ વાંચો: મુકો લાપસીના આંધણ : 30 જુલાઈ સુધી મેઘરાજાની થશે મહેર, અંબાલાલ પટેલે કરી આગાહી
ખલાસીઓની પરંપરા ક્યારથી આવી?
અમદાવાદની રથયાત્રા 1878માં શરૂ થઈ હોવાનું ઈતિહાસકારો અને ઉપલબ્ધ અહેવાલોમાં નોંધાયું છે. તે સમયે મંદિરના મહંત નરસિંહદાસજીએ પુરીની રથયાત્રાની પરંપરાથી પ્રેરાઈને અમદાવાદમાં ભગવાન જગન્નાથની રથયાત્રાની શરૂઆત કરી હતી. 2026માં યોજાયેલી યાત્રા 149મી હતી, એટલે આ પરંપરાને હવે લગભગ દોઢ સદીનો સમય થયો છે. ખલાસીઓની પરંપરા અંગે ઉપલબ્ધ ઐતિહાસિક વર્ણનોમાં જણાવાયું છે કે અમદાવાદ રથયાત્રાના શરૂઆતના સમયગાળામાં નાવિકો અથવા ખલાસીઓ સાથે જોડાયેલી સમુદાયિક પરંપરા ધીમે ધીમે રથ ખેંચવાની જવાબદારી સાથે જોડાઈ હતી. સમય જતાં ‘ખલાસી’ શબ્દ રથ ખેંચનારા સેવકો માટે પ્રચલિત થયો. એટલે આજે રથ ખેંચતા ખલાસીઓ માત્ર એક શ્રમિક જૂથ નથી, પરંતુ રથયાત્રાની ઐતિહાસિક પરંપરાનો જીવંત હિસ્સો છે.
અમદાવાદની રથયાત્રા જમાલપુરના જગન્નાથ મંદિરથી શરૂ થઈને શહેરના વિવિધ વિસ્તારોમાંથી પસાર થાય છે અને સરસપુરને ભગવાન જગન્નાથ, બળભદ્ર અને સુભદ્રાનું મામેરું માનવામાં આવે છે. રથયાત્રાનો આ લાંબો માર્ગ અને લાખો લોકોની હાજરી વચ્ચે રથને આગળ વધારવાનું કામ ખલાસીઓ માટે શારીરિક રીતે અત્યંત પડકારજનક બને છે. 2026ની યાત્રામાં પણ ભગવાનના રથોએ આશરે 16 કિલોમીટરનો રૂટ કાપ્યો હતો.
રથયાત્રા પહેલાં રોડકામ કેમ બન્યું વિવાદનું કારણ?
હાલના વિવાદનું સૌથી મોટું કેન્દ્ર અમદાવાદના રસ્તાઓ અને રથયાત્રા પહેલાં થયેલા ડામરકામને લઈને છે. ખલાસીઓનો આક્ષેપ છે કે રથયાત્રા પહેલાં રસ્તા પર થયેલા કામને કારણે ગરમ ડામર અથવા રસ્તાની ગરમીના સંપર્કમાં આવતા તેમના પગમાં ફોલ્લા પડ્યા. જો આ દાવો તબીબી તપાસમાં સાચો સાબિત થાય તો તે રોડ રિપેરિંગની સમયસૂચિ અને કામની ગુણવત્તા અંગે ગંભીર સવાલો ઊભા કરી શકે છે. રથયાત્રા જેવા મોટા જાહેર આયોજન માટે માર્ગની પસંદગી, રસ્તાની સ્થિતિ, ટ્રાફિક વ્યવસ્થા અને સુરક્ષા અંગે અગાઉથી અનેક સ્તરે આયોજન થાય છે. 2026ની રથયાત્રા માટે પણ AMC, પોલીસ અને અન્ય વિભાગો વચ્ચે સંકલન બેઠક યોજાઈ હતી અને રૂટની સફાઈ, ડ્રેનેજ, કેચપિટ, ટ્રાફિક તથા અન્ય વ્યવસ્થાઓ અંગે ચર્ચા થઈ હતી.
આ સ્થિતિમાં ખલાસીઓની ફરિયાદ સામે આવ્યા બાદ હવે સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે રથયાત્રા પહેલાં રોડ રિપેરિંગના કામનું અંતિમ નિરીક્ષણ કોણે કર્યું હતું? શું રસ્તો રથ પસાર થવા માટે સંપૂર્ણ રીતે તૈયાર હતો? શું ગરમ ડામરવાળા સ્થળોને પૂરતો સમય આપવામાં આવ્યો હતો? અને જો ખલાસીઓ ઉઘાડા પગે રથ ખેંચવાના હોય તો તેમની સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને રૂટનું વિશેષ નિરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું કે નહીં? આ સવાલોના જવાબ માત્ર ખલાસીઓ માટે નહીં, પરંતુ ભવિષ્યમાં યોજાનારી રથયાત્રાઓ માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
'149 વર્ષમાં પહેલીવાર આવું બન્યું'ના દાવાની પણ તપાસ જરૂરી
ખલાસીઓ અને સંબંધિત વર્તુળોમાંથી આ ઘટનાને 149 વર્ષના રથયાત્રા ઇતિહાસમાં અભૂતપૂર્વ ગણાવવામાં આવી રહી છે. જો આ દાવો સાચો હોય તો આ ઘટનાને માત્ર એક વખતની વ્યવસ્થાકીય ભૂલ તરીકે જોવાને બદલે આગામી વર્ષોની આયોજન પ્રક્રિયામાંથી શીખ લેવાની જરૂર છે. રથયાત્રા એક ધાર્મિક આસ્થા સાથે જોડાયેલો પ્રસંગ છે, પરંતુ તેની સફળતા પાછળ હજારો લોકોની મહેનત હોય છે. તેમાં પોલીસ, સફાઈ કર્મચારીઓ, આરોગ્ય વિભાગ, ટ્રાફિક કર્મચારીઓ, સેવાભાવી સંસ્થાઓ, મંદિર ટ્રસ્ટ, રથ સહાયક સમિતિ અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ રીતે ખલાસીઓની ભૂમિકા હોય છે.
રથયાત્રાના દિવસે લોકોનું ધ્યાન ભગવાનના દર્શન અને ભવ્ય શોભાયાત્રા પર રહે છે, પરંતુ રથને સતત આગળ ધપાવનારા ખલાસીઓની મહેનત ઘણીવાર પડદા પાછળ રહી જાય છે. આથી હવે ખલાસીઓના પગમાં પડેલા ફોલ્લાની ઘટના માત્ર આરોગ્ય સંબંધિત ફરિયાદ નથી રહી. તે શહેરના આયોજન, રોડકામની સમયસૂચિ અને રથયાત્રા સાથે જોડાયેલા સેવકોની સુરક્ષા અંગેનો મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન બની છે.
ખલાસીઓની સુરક્ષા માટે આગામી વર્ષે શું બદલાવ જરૂરી?
આ ઘટનામાંથી સૌથી મોટો પાઠ એ છે કે રથયાત્રા પહેલાં સમગ્ર રૂટનું માત્ર ટ્રાફિક અને પોલીસિંગની દૃષ્ટિએ નહીં, પરંતુ ખલાસીઓ અને અન્ય સેવકોની સુરક્ષાની દૃષ્ટિએ પણ નિરીક્ષણ થવું જોઈએ. રોડકામ, ડામરકામ અથવા અન્ય કોઈ નાગરિક કામ રથયાત્રાના રૂટ પર કરવાનું હોય તો તે સમયસર પૂર્ણ થવું જોઈએ અને યાત્રાના દિવસ સુધી રસ્તો સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત અને ઉપયોગ માટે તૈયાર હોવો જોઈએ. ખલાસીઓ માટે પગની સુરક્ષા, આરોગ્ય તપાસ, તાત્કાલિક મેડિકલ કેમ્પ અને જરૂરી પ્રાથમિક સારવારની વ્યવસ્થા પણ આયોજનનો કાયમી ભાગ બનવી જોઈએ. કારણ કે આ ખલાસીઓ ભગવાનના રથને ખેંચવાની પરંપરા માત્ર નિભાવે છે એટલું જ નહીં, પરંતુ અમદાવાદની 149 વર્ષ જૂની રથયાત્રાની જીવંત સાંસ્કૃતિક વારસાને પોતાના શ્રમથી આગળ ધપાવે છે.
હાલ 250થી વધુ ખલાસીઓના પગમાં ફોલ્લા પડ્યાની ફરિયાદ અને મેડિકલ કેમ્પમાં સારવાર લેવાની ઘટના સામે આવી છે. હવે જરૂરી છે કે સમગ્ર મામલે તટસ્થ તપાસ થાય, જો કોઈ બેદરકારી સાબિત થાય તો જવાબદારી નક્કી કરવામાં આવે અને આગામી રથયાત્રામાં આવી ઘટના ફરી ન બને તે માટે કાયમી પ્રોટોકોલ તૈયાર કરવામાં આવે. કારણ કે રથયાત્રા માત્ર રથની નહીં, પરંતુ તેને ખેંચનારા દરેક ખલાસીની પણ છે.
