Chhari Dhandh Wetland: કચ્છ જિલ્લાના છારી-ઢંઢ કન્ઝર્વેશન રિઝર્વને તાજેતરમાં રામસર સાઇટનો દરજ્જો મળ્યો છે. આ વેટલેન્ડ આસપાસ 283થી વધુ પક્ષી પ્રજાતિઓનું ઘર છે, જેમાં કેટલાક દુર્લભ અને પ્રવાસી પક્ષીઓ વિશેષ આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે. ખાસ કરીને ગ્રે હાયપોકોલિયસ પક્ષી દુનિયાભરના પક્ષીરસિકો અને પ્રવાસીઓને અહીં ખેંચી લાવે છે. ગુજરાતીમાં 'મશ્કતી લટોરો' તરીકે ઓળખાતું આ પક્ષી શિયાળાના મહિનાઓમાં અહીં આવે છે. મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલના માર્ગદર્શનમાં રાજ્યમાં જળપ્લાવિત વિસ્તારોના સંરક્ષણ માટે મહત્વના પગલાં લેવામાં આવ્યા છે, જેના કારણે આ વેટલેન્ડ વૈશ્વિક પર્યટનનું હબ બની રહ્યું છે.
વેટલેન્ડની વિશેષતાઓ અને આકર્ષણ
છારી-ઢંઢ વેટલેન્ડ કચ્છના મોટા રણમાં આવેલું છે અને તેની આસપાસના વિસ્તારમાં વિવિધ પક્ષી પ્રજાતિઓ વસે છે. આ વેટલેન્ડને રામસર સાઇટ તરીકે માન્યતા મળવાથી તેનું વૈશ્વિક મહત્વ વધ્યું છે. અહીં 283થી વધુ પક્ષીઓની પ્રજાતિઓ નોંધાઈ છે, જેમાં પ્રવાસી પક્ષીઓનું પ્રમાણ વધુ છે. દુનિયાભરના પ્રવાસીઓ અને પક્ષીપ્રેમીઓ માત્ર આ દુર્લભ પક્ષીઓને જોવા માટે અહીં આવે છે. વેટલેન્ડના સુકા ઝાડીવાળા વિસ્તારો, રણપ્રદેશ અને ખેતી વિસ્તારો પક્ષીઓ માટે આદર્શ વસવાટ પૂરો પાડે છે. આ વિસ્તાર વન્યજીવન ફોટોગ્રાફરો અને સંશોધકો માટે પણ આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે.
ગ્રે હાયપોકોલિયસ: દુર્લભ પ્રવાસી પક્ષી
ગ્રે હાયપોકોલિયસ (Hypocolius ampelinus) પાતળી કાયા ધરાવતું આકર્ષક પક્ષી છે. તે ઈરાક, ઈરાન, અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાનના સુકા વિસ્તારોમાં પ્રજનન કરે છે અને 1990થી કચ્છના છારી-ઢંઢમાં શિયાળો ગાળવા આવે છે. આ પક્ષી મુખ્યત્વે નાના જૂથોમાં જોવા મળે છે અને તેનો આહાર ફળાઉ વૃક્ષો અને ઝાડીઓના ફળો-બોર છે. ખાસ કરીને પીલુડી (Salvadora persica)ના પાકેલા બેરીઝ તેના અતિ પ્રિય છે. તેમજ 'ટાંકરા' નામના છોડના ફૂલના બોર પણ ખાય છે. પક્ષી નિરીક્ષકો જણાવે છે કે આ પક્ષી ઑક્ટોબર-નવેમ્બરમાં ફુલાય ગામના ઝાડીવાળા જંગલોમાં આવે છે અને માર્ચ-એપ્રિલ સુધી અહીં રહે છે. વિશેષજ્ઞો અનુસાર, આ વેટલેન્ડ તેને જોવા માટે સૌથી વિશ્વસનીય સ્થળ છે.
ઐતિહાસિક નિરીક્ષણો અને પુનઃશોધ
ગ્રે હાયપોકોલિયસની પ્રથમ નોંધ 22 અને 23 માર્ચ 1960ના રોજ કચ્છના મોટા રણમાં કૂઆર બેટમાંથી મળી હતી, જ્યાં બે નમૂનાઓ એકત્રિત કરાયા હતા. ત્યારબાદ 23 જાન્યુઆરી 1990ના રોજ પક્ષિવિદ્ એસ. એન. વરુએ બન્નીના ઘાંસિયા મેદાનોમાં ફુલાય ગામ ખાતે એક માદા પક્ષી જોયું હતું. આને મહત્વપૂર્ણ પુનઃશોધ માનવામાં આવે છે. આ ઐતિહાસિક નિરીક્ષણો વેટલેન્ડના મહત્વને વધારે છે અને તેને વૈશ્વિક પક્ષી સંશોધનનું કેન્દ્ર બનાવે છે.
અન્ય દુર્લભ પક્ષીઓ અને વૈશ્વિક આકર્ષણ
આ વેટલેન્ડમાં ગ્રે હાયપોકોલિયસ ઉપરાંત વ્હાઇટ-નેપ્ડ ટિટ (Machlolophus nuchalis) પણ વિશેષ છે. આ પક્ષી દુનિયાભરમાં માત્ર ભારતમાં જ જોવા મળે છે અને ભારતમાં પણ કચ્છમાં સૌથી વધુ છે. આ પક્ષીઓ વન્યજીવન પ્રેમીઓ અને ફોટોગ્રાફરોને આકર્ષે છે. શિયાળાના મહિનાઓમાં અહીં આવતા પ્રવાસીઓની સંખ્યા વધી રહી છે, જે સ્થાનિક અર્થતંત્રને લાભ આપે છે.
સરકારી પ્રયાસો અને સંરક્ષણ
મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલના માર્ગદર્શનમાં ગુજરાત સરકારે જળપ્લાવિત વિસ્તારોના સંરક્ષણ માટે અનેક પગલાં લીધા છે. રામસર સાઇટની માન્યતા આ પ્રયાસોનું પરિણામ છે. સરકાર વેટલેન્ડના પર્યાવરણીય સંતુલનને જાળવવા અને પક્ષીઓના વસવાટને સુરક્ષિત કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે. આ પ્રયાસો વૈશ્વિક પર્યટનને પ્રોત્સાહન આપે છે અને ગુજરાતને પક્ષીસંરક્ષણના ક્ષેત્રમાં અગ્રેસર બનાવે છે.
