જ્યારે પણ રસ્તા પરથી ભારતીય સેનાનો કાફલો પસાર થાય છે, ત્યારે દરેક ભારતીયનું મસ્તક ગર્વથી ઊંચું થઈ જાય છે. સેનાની શિસ્ત, તેમની અનોખી નંબર પ્લેટ અને અધિકારીઓની ગાડીઓ પર ચમકતા સ્ટાર્સ હંમેશા કુતૂહલનો વિષય રહ્યા છે. તમે નોંધ્યું હશે કે સેનાના ઉચ્ચ અધિકારીઓની ગાડીઓ પર લાલ કે વાદળી રંગની પ્લેટ પર એક, બે કે તેથી વધુ સ્ટાર્સ લગાવેલા હોય છે. ઘણાને એવું લાગે છે કે આ માત્ર શોભા માટે છે, પરંતુ વાસ્તવમાં આ સ્ટાર્સ પાછળ સેનાનો અત્યંત કડક પ્રોટોકોલ અને તે અધિકારીનો હોદ્દો એટલે કે 'રેન્ક' છુપાયેલો હોય છે. આજના આ લેખમાં આપણે જાણીશું કે સેનાની ગાડીઓ પર લાગેલા આ સ્ટાર્સનો અર્થ શું થાય છે અને કયા અધિકારીને કેટલા સ્ટાર્સ રાખવાનો અધિકાર છે.
1. વાહનો પર સ્ટાર્સ લગાવવાનું મુખ્ય કારણ
ભારતીય સેનાના વાહનો પર લગાવેલા સ્ટાર્સ એ માત્ર સજાવટ નથી, પણ એક 'સંકેત' છે. આ સ્ટાર્સ દર્શાવે છે કે તે ગાડીમાં કયા સ્તરના ઉચ્ચ અધિકારી સવાર છે. આ વ્યવસ્થા એટલા માટે કરવામાં આવી છે કે જેથી સુરક્ષા એજન્સીઓ, પોલીસ અને અન્ય સૈન્ય કર્મચારીઓ દૂરથી જ ઓળખી શકે કે વાહનમાં કયા સ્તરના અધિકારી હાજર છે અને તેમને પ્રોટોકોલ મુજબ સન્માન અને સુરક્ષા આપી શકાય. આ વ્યવસ્થા સેનાના વાહનોને સામાન્ય નાગરિકોના વાહનોથી અલગ પાડે છે.
2. વર્દી અને વાહનના સ્ટાર્સ વચ્ચેનો તફાવત
સેનાના અધિકારીઓની વર્દી પર રહેલા સ્ટાર્સ તેમની કાયમી રેન્ક (જેમ કે લેફ્ટનન્ટ કે મેજર) દર્શાવે છે. પરંતુ વાહન પરના સ્ટાર્સ ત્યારે જ લગાવવામાં આવે છે જ્યારે તે અધિકારી યુનિફોર્મમાં હોય, ગાડીમાં હાજર હોય અને ફરજ (On Duty) પર હોય. જો અધિકારી ગાડીમાં ન હોય અથવા તે ઓફ-ડ્યુટી હોય, તો પ્રોટોકોલ મુજબ ગાડીના સ્ટાર્સને કપડાથી ઢાંકી દેવામાં આવે છે અથવા હટાવી દેવામાં આવે છે.
3. કયા અધિકારીને કેટલા સ્ટાર્સ મળે છે?
સેનામાં બ્રિગેડિયર અને તેનાથી ઉપરની રેન્કના અધિકારીઓને જ વાહન પર સ્ટાર્સ લગાવવાની મંજૂરી છે:
4 સ્ટાર (4 Stars): આર્મી ચીફ (સીડીએસ), નેવીના એડમિરલ અને એરફોર્સના એર ચીફ માર્શલના વાહનો પર હોય છે.
3 સ્ટાર (3 Stars): લેફ્ટનન્ટ જનરલ, વાઇસ એડમિરલ અને એર માર્શલની ગાડીઓ પર જોવા મળે છે.
2 સ્ટાર (2 Stars): મેજર જનરલ, રિયર એડમિરલ અને એર વાઇસ માર્શલ માટે હોય છે.
1સ્ટાર (1 Star): બ્રિગેડિયર, કોમોડોર અને એર કોમોડોરની ગાડીઓ પર લગાવવામાં આવે છે.
4. નંબર પ્લેટ પરનો 'ઉપર જતો એરો' (Broad Arrow)
સેનાની ગાડીઓની નંબર પ્લેટ પણ સામાન્ય વાહનો કરતા સાવ અલગ હોય છે. તેની શરૂઆતમાં ઉપરની તરફ નિર્દેશ કરતો એક તીરનો નિશાન હોય છે, જેને 'બ્રોડ એરો' કહેવામાં આવે છે. આ પરંપરા બ્રિટિશ કાળથી ચાલી આવે છે, જેનો અર્થ છે કે આ મિલકત ભારત સરકાર (સંરક્ષણ મંત્રાલય) ની છે. એરો પછી લખેલા પ્રથમ બે અંકો એ દર્શાવે છે કે તે વાહન કયા વર્ષમાં સેનામાં સામેલ કરવામાં આવ્યું હતું.
5. ઝંડા (Flags) નું પણ છે વિશેષ મહત્વ
માત્ર સ્ટાર્સ જ નહીં, પણ વાહન પર લાગેલા ધ્વજ પણ અધિકારીના હોદ્દાની ઓળખ આપે છે. જનરલ રેન્કના અધિકારીઓની ગાડી પર આર્મીનો મુખ્ય ધ્વજ હોય છે, જ્યારે અલગ-અલગ કમાન્ડ કે ડિવિઝનના કમાન્ડરોની ગાડી પર તેમના વિભાગના વિશિષ્ટ ધ્વજ લગાવેલા હોય છે. આ સમગ્ર વ્યવસ્થા સૈન્ય ગરિમા અને શિસ્તનું પ્રતીક છે.
