ફરી સળગ્યું મણિપુર : મણિપુરમાં ફરી હિંસા ફાટી નીકળવાનું કારણ શું છે? તાજેતરની અશાંતિથી કેમ આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદને થઇ રહી છે અસર?

ભારતના ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્ય મણિપુરમાં એકવાર ફરીથી અશાંતિનો માહોલ સર્જાયો છે. મણિપુરમાં મેઈતી અને કુકી સમુદાયો વચ્ચે મે 2023થી ચાલી રહેલી હિંસક અથડામણો હજુ પણ યથાવત છે, અને તાજેતરના ઘટનાક્રમે આ અશાંતિને વધુ ઉગ્ર બનાવી દીધી છે. આ હિંસામાં અત્યાર સુધીમાં 130થી વધુ લોકોના મોત થયા છે, જ્યારે 400થી વધુ લોકો ઘાયલ થયા છે. આ ઉપરાંત, હજારો લોકો વિસ્થાપિત થયા છે અને સેંકડો ઘરો અને ધાર્મિક સ્થળોને નુકસાન પહોંચ્યું છે. આ અશાંતિનું મુખ્ય કારણ મેઈતી સમુદાયને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST)નો દરજ્જો આપવાની માંગ છે, જેનો કુકી અને નાગા સમુદાયો દ્વારા ભારે વિરોધ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

મણિપુરમાં અશાંતિનું મૂળ કારણ
મણિપુરમાં અશાંતિનો પ્રારંભ મે 2023માં થયો હતો, જ્યારે મણિપુર હાઈકોર્ટે રાજ્ય સરકારને મેઈતી સમુદાયને STનો દરજ્જો આપવાની 10 વર્ષ જૂની ભલામણને આગળ ધપાવવાનો આદેશ આપ્યો હતો. આ નિર્ણયનો કુકી અને નાગા સમુદાયોએ સખત વિરોધ કર્યો, કારણ કે તેઓ માને છે કે આનાથી તેમના અધિકારો અને સરકારી નોકરીઓ તેમજ શૈક્ષણિક ક્વોટામાં તેમનો હિસ્સો ઘટી જશે. મણિપુરની ભૂગોળ પણ આ સમસ્યાને વધુ જટિલ બનાવે છે. રાજ્યનો 10% ભાગ ઈમ્ફાલ ખીણમાં આવેલો છે, જ્યાં મેઈતી સમુદાયનું વર્ચસ્વ છે, જે રાજ્યની 64%થી વધુ વસ્તી ધરાવે છે અને 60માંથી 40 વિધાનસભા બેઠકો પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે. બીજી તરફ, બાકીના 90% ડુંગરાળ વિસ્તારોમાં કુકી અને નાગા જેવી આદિવાસી જનજાતિઓ રહે છે, જેઓ ખ્રિસ્તી ધર્મનું પાલન કરે છે.

આ હિંસા 3 મે, 2023ના રોજ શરૂ થઈ, જ્યારે ઓલ ટ્રાઈબલ સ્ટુડન્ટ યુનિયન મણિપુર (ATSUM) દ્વારા 'ટ્રાઈબલ સોલિડેરિટી માર્ચ'નું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ માર્ચ મેઈતી સમુદાયને STનો દરજ્જો આપવાની માંગના વિરોધમાં હતું. આ માર્ચ દરમિયાન, ચુરાચાંદપુર અને બિષ્ણુપુર જિલ્લાની સરહદ નજીક મેઈતી અને કુકી જૂથો વચ્ચે હિંસક અથડામણો થઈ, જેમાં ઘરો અને વાહનોને આગ ચાંપવામાં આવી. આ ઘટનાઓએ રાજ્યમાં વ્યાપક હિંસાને જન્મ આપ્યો, જેના પરિણામે હજારો લોકો વિસ્થાપિત થયા અને અનેક લોકોના જીવ ગયા.

તાજેતરની ઘટનાઓ અને સુરક્ષા કામગીરી
તાજેતરમાં, ભારતીય સેનાએ મણિપુરમાં મ્યાનમાર સરહદ નજીક એક મોટું અભિયાન હાથ ધર્યું હતું, જેમાં 10 હાર્ડકોર આતંકવાદીઓ માર્યા ગયા હતા. આ અભિયાન દરમિયાન સેનાએ મોટા પાયે હથિયારો, વિસ્ફોટકો અને દારૂગોળો જપ્ત કર્યો હતો. આ કામગીરી રાજ્યની સુરક્ષા વ્યવસ્થાને મજબૂત કરવાના ભાગરૂપે હાથ ધરવામાં આવી હતી. ભારતીય સેના, આસામ રાઈફલ્સ અને પોલીસે સંયુક્ત રીતે આ અભિયાન ચલાવ્યું હતું, જેમાં અનેક જિલ્લાઓમાંથી હથિયારો અને વિસ્ફોટકો મળી આવ્યા હતા.
આ ઉપરાંત, તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર, મણિપુરના ઈમ્ફાલ પૂર્વ જિલ્લામાં નવેસરથી ગોળીબાર અને બોમ્બ હુમલાઓ થયા છે, જેમાં એક પત્રકાર સહિત ચાર લોકો ઘાયલ થયા છે. મણિપુરના મુખ્યમંત્રી એન. બિરેન સિંહે આ હિંસાની નિંદા કરી છે અને લોકોને શાંતિ જાળવવાની અપીલ કરી છે. રાજ્ય સરકારે હિંસા પર કાબૂ મેળવવા માટે આઠ જિલ્લાઓમાં કર્ફ્યૂ લાદ્યો છે અને ઈન્ટરનેટ સેવાઓને સ્થગિત કરી દીધી છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ પર અસર
મણિપુરની લગભગ 400 કિલોમીટર લાંબી સરહદ મ્યાનમાર સાથે જોડાયેલી છે, જે આ વિસ્તારને વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્ત્વપૂર્ણ બનાવે છે. 2021માં મ્યાનમારમાં લશ્કરી બળવો થયો ત્યારથી હજારો શરણાર્થીઓ મણિપુરમાં આવી રહ્યા છે. આ શરણાર્થીઓમાંથી મોટા ભાગના કુકી સમુદાય સાથે વંશીય સંબંધ ધરાવે છે, જેના કારણે મેઈતી સમુદાયને એવી ચિંતા સતાવે છે કે આ શરણાર્થીઓના આગમનથી તેમની વસ્તી ઘટી જશે. મ્યાનમારની અશાંતિએ મણિપુરમાં ડ્રગ તસ્કરી અને હથિયારોની હેરાફેરી જેવી ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓને પણ વેગ આપ્યો છે, જેના કારણે સરહદી વિસ્તારોમાં સુરક્ષાને લઈને ચિંતા વધી છે.

મણિપુરના મુખ્યમંત્રી એન. બિરેન સિંહે વારંવાર જણાવ્યું છે કે મ્યાનમારથી આવેલા શરણાર્થીઓ ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓમાં સંડોવાયેલા છે, જેમાં ડ્રગ તસ્કરી અને ખસનું ગેરકાયદે વાવેતર શામેલ છે. આ સ્થિતિને કાબૂમાં લેવા માટે સરહદ પર સુરક્ષા વધારવામાં આવી છે, અને ભારતીય સેના તેમજ અન્ય સુરક્ષા દળો દ્વારા સતત દેખરેખ રાખવામાં આવી રહી છે. જોકે, સરહદની છિદ્રતાને કારણે આ પ્રવૃત્તિઓને સંપૂર્ણપણે રોકવી હજુ પણ એક પડકાર છે.

રાજ્યની આર્થિક અને સામાજિક અસર
આ અશાંતિએ મણિપુરના આર્થિક અને સામાજિક જીવન પર ગંભીર અસર કરી છે. ઈન્ટરનેટ બંધ થવાને કારણે વ્યવસાયો, શિક્ષણ અને સરકારી સેવાઓ પર ખરાબ અસર પડી છે. રાજ્યમાં બેરોજગારીનો દર પહેલેથી જ ઊંચો છે, અને આ હિંસાએ તેને વધુ વણસાવ્યો છે. હજારો લોકો રાહત શિબિરોમાં રહેવા મજબૂર થયા છે, અને ઘણા લોકોના ઘરો અને આજીવિકા નષ્ટ થઈ ગઈ છે. આ ઉપરાંત, રાજ્યના મુખ્ય ધોરીમાર્ગો પર અવરજવર ખોરવાઈ ગઈ છે, જેના કારણે જરૂરી ચીજવસ્તુઓની અછત સર્જાઈ છે.

સરકારી પ્રયાસો અને પડકારો
કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકાર દ્વારા હિંસા રોકવા માટે અનેક પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. ભારતીય સેના અને આસામ રાઈફલ્સની 55થી વધુ ટુકડીઓ રાજ્યમાં તૈનાત કરવામાં આવી છે, અને લોકોને સલામત સ્થળોએ ખસેડવામાં આવ્યા છે. મણિપુર સરકારે ગેરકાયદેસર હથિયારો સોંપવા માટે એક સપ્તાહની મુદત આપી છે, અને એવી ચેતવણી આપી છે કે આ પછી સુરક્ષા દળો દ્વારા કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે. આ ઉપરાંત, શાંતિ સમિતિની રચના કરવામાં આવી છે, જેનું નેતૃત્વ મણિપુરના રાજ્યપાલ કરી રહ્યા છે, અને તેમાં મુખ્યમંત્રી, રાજ્યના મંત્રીઓ, સાંસદો, ધારાસભ્યો અને વિવિધ રાજકીય પક્ષોના નેતાઓનો સમાવેશ થાય છે.
જોકે, આ પ્રયાસો છતાં રાજ્યમાં શાંતિ સ્થાપવામાં સરકારને મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. મેઈતી અને કુકી સમુદાયો વચ્ચેનો વિશ્વાસનો અભાવ, બંને પક્ષોના આતંકવાદી જૂથોની સંડોવણી અને સરહદ પારની ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓએ સમસ્યાને વધુ જટિલ બનાવી દીધી છે. આ ઉપરાંત, મણિપુરના મુખ્યમંત્રી એન. બિરેન સિંહ, જે પોતે મેઈતી સમુદાયના છે, તેમના પર કુકી સમુદાય દ્વારા પક્ષપાતનો આરોપ લગાવવામાં આવ્યો છે, જેના કારણે તેમની દરમિયાનગીરીને લઈને પણ વિવાદ થયો છે.

ભવિષ્યની ચિંતાઓ
મણિપુરની આ અશાંતિની અસર માત્ર રાજ્ય પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે ભારતની 'એક્ટ ઈસ્ટ પોલિસી' અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા સાથેના આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક સંબંધો પર પણ પડી શકે છે. મણિપુર ભારતના ઉત્તર-પૂર્વીય વિસ્તારમાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ રાજ્ય છે, અને તેની અશાંતિ આખા પ્રદેશની સ્થિરતા માટે જોખમ ઊભું કરી શકે છે. જો આ સમસ્યાને જલદી ઉકેલવામાં નહીં આવે, તો તેની અસર પડોશી દેશો જેમ કે મ્યાનમાર, બાંગ્લાદેશ અને ચીન સાથેના સંબંધો પર પણ પડી શકે છે.