Iran-US War: વોશિંગ્ટન અને તેહરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા સૈન્ય સંઘર્ષે વધુ ગંભીર વળાંક લીધો છે. અમેરિકાએ ઈરાનના બંદરો, ઓઇલ ટર્મિનલો અને તટીય વિસ્તારો તરફ જતા અથવા ત્યાંથી નીકળતા જહાજો સામે દરિયાઈ નાકાબંધી ફરી અમલમાં મૂકી છે. અમેરિકી સૈન્યની સેન્ટ્રલ કમાન્ડ (CENTCOM)ના જણાવ્યા મુજબ, નાકાબંધી હેઠળ ઈરાની બંદરો અને તટીય વિસ્તારો સાથે જોડાયેલી જહાજોની અવરજવર પર કડક નજર રાખવામાં આવી રહી છે.
ઉપલબ્ધ અહેવાલો અનુસાર, અમેરિકી સૈન્યે 14 જુલાઈએ સાંજે 4 વાગ્યાથી (અમેરિકાના ઇસ્ટર્ન ટાઇમ મુજબ) નાકાબંધી ફરી લાગુ કરવાની જાહેરાત કરી હતી. દરિયાઈ ક્ષેત્ર માટે જારી કરાયેલી માહિતી મુજબ, તેનો વ્યાપ ઈરાનના બંદરો, ઓઇલ ટર્મિનલો અને તટીય વિસ્તારો સુધી છે. નોંધપાત્ર છે કે, અમેરિકાની આ કાર્યવાહી સમગ્ર હોર્મુઝ જળમાર્ગને ઔપચારિક રીતે બંધ કરવાની જાહેરાત નથી; અમેરિકી પક્ષનું કહેવું છે કે આ કાર્યવાહી મુખ્યત્વે ઈરાની બંદરો સાથે જોડાયેલી જહાજી અવરજવર સામે જ કેન્દ્રિત છે.
20થી વધુ યુદ્ધજહાજ અને સેંકડો સૈન્ય વિમાનો તૈનાત
અમેરિકી સૈન્યના જણાવ્યા મુજબ, હાલ મધ્ય પૂર્વના વ્યાપક ક્ષેત્રમાં 20થી વધુ અમેરિકી નૌસૈનિક યુદ્ધજહાજ અને સેંકડો સૈન્ય વિમાનો તૈનાત છે. આ સૈન્ય શક્તિનો ઉપયોગ ઈરાનની સૈન્ય ક્ષમતાઓ સામે ચાલી રહેલા ઓપરેશન, અમેરિકી દળોની સુરક્ષા અને દરિયાઈ ક્ષેત્રમાં દેખરેખ માટે કરવામાં આવી રહ્યો છે.
CENTCOMએ ઈરાન સામે નવા સૈન્ય હુમલાનો તબક્કો શરૂ કર્યાની પણ માહિતી આપી છે. જોકે, તાજેતરના કેટલાક હુમલાઓમાં કયા ચોક્કસ સ્થળો અથવા સૈન્ય લક્ષ્યોને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા, તેની સંપૂર્ણ વિગતો જાહેર કરવામાં આવી નથી. અમેરિકી સૈન્યનું કહેવું છે કે તેનો હેતુ ઈરાનની હુમલાખોર ક્ષમતાઓને નબળી પાડવાનો છે.
ટ્રમ્પનો મોટો નિર્ણય!: સપ્ટેમ્બર 2026 સુધી ઇરાકમાંથી સંપૂર્ણપણે બહાર નીકળશે US Army
આ પહેલાં અમેરિકી દળોએ ઈરાનના દક્ષિણ તટીય વિસ્તારોમાં સૈન્ય માળખાં સામે સતત હુમલા કરવાનો દાવો કર્યો હતો. અહેવાલોમાં બુશહેર, ચાબહાર, જાસ્ક, કોનારક, અબુ મૂસા અને બંદર અબ્બાસ નજીકના મહત્વપૂર્ણ સૈન્ય માળખાંનો ઉલ્લેખ છે. અમેરિકી પક્ષના દાવા મુજબ તટીય સંરક્ષણ વ્યવસ્થા, મિસાઇલ લોન્ચિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ડ્રોન સંબંધિત સ્થળો અને નૌસૈનિક ક્ષમતાઓને નિશાન બનાવવામાં આવી હતી.
ઈરાનના જવાબી હુમલાના દાવા, બહેરીન અને કુવૈતમાં અમેરિકી ઠેકાણા નિશાને?
અમેરિકી હુમલાઓ વચ્ચે ઈરાનના ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC)એ પોતાના જવાબી ઓપરેશન હેઠળ બહેરીન અને કુવૈતમાં આવેલા અમેરિકી સૈન્ય ઠેકાણાઓને નિશાન બનાવ્યાનો દાવો કર્યો છે. ઈરાની પક્ષે આ કાર્યવાહીને તેના ‘ઓપરેશન નસર-2’ના તબક્કા સાથે જોડી છે.
આવા દાવાઓ અંગે બંને યુદ્ધરત પક્ષોની માહિતીમાં તફાવત હોઈ શકે છે. તેથી નુકસાન, નિશાન બનેલા સ્થળો અને હુમલાની અસર અંગે સ્વતંત્ર પુષ્ટિ મહત્વપૂર્ણ છે. અમેરિકી સૈન્ય અને ખાડી દેશોની સત્તાવાર માહિતી આવ્યા બાદ જ તમામ હુમલાઓની સંપૂર્ણ અસર સ્પષ્ટ થઈ શકશે. કુવૈતના સૈન્ય તરફથી પણ મોટી સંખ્યામાં ડ્રોન અને મિસાઇલ જોખમોને અટકાવ્યાની માહિતી સામે આવી છે. અહેવાલો મુજબ, કુવૈતી સૈન્યે 33 ડ્રોન, પાંચ ક્રૂઝ મિસાઇલ અને એક બેલિસ્ટિક મિસાઇલને ઇન્ટરસેપ્ટ કર્યાનો દાવો કર્યો છે. એક હુમલામાં ચાર સૈનિકો ઘાયલ થયા હોવાની માહિતી પણ સામે આવી છે.
હોર્મુઝમાં તણાવ ચરમસીમાએ!: અમેરિકાએ ઈરાનના બંદરો નજીક દરિયાઈ નાકાબંધી અમલમાં મૂકી, IRGCના ઠેકાણાઓ પર નવા હવાઈ હુમલા
બંદર અબ્બાસ અને સિરિકમાં વિસ્ફોટના અહેવાલ
અમેરિકી સૈન્ય કાર્યવાહી વચ્ચે ઈરાનના બંદર અબ્બાસ અને સિરિક વિસ્તારમાં વિસ્ફોટના અવાજ સાંભળવા મળ્યાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. બંને સ્થળો હોર્મુઝ જળમાર્ગની આસપાસ વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ વિસ્તારમાં આવેલા છે. બંદર અબ્બાસ ઈરાનની દરિયાઈ અને વ્યાપારી ક્ષમતાઓ માટે મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર છે. હોર્મુઝ જળમાર્ગ નજીકની સૈન્ય ગતિવિધિઓને કારણે આ વિસ્તાર હાલ વૈશ્વિક સુરક્ષા એજન્સીઓ, શિપિંગ કંપનીઓ અને ઊર્જા બજારોની ખાસ નજર હેઠળ છે. ઈરાનની ફાર્સ ન્યૂઝ એજન્સીએ ઇલામ પ્રાંતના દક્ષિણ-પશ્ચિમ વિસ્તારમાં આવેલા દેહલોરાન શહેરમાં અમેરિકી પ્રોજેક્ટાઇલ અથડાયાનો દાવો કર્યો છે. જોકે, સંભવિત જાનહાનિ અથવા નુકસાન અંગે તાત્કાલિક સ્પષ્ટ માહિતી સામે આવી નથી.
હોર્મુઝ જળમાર્ગ પર વધ્યું જોખમ
અમેરિકા-ઈરાન સંઘર્ષનું સૌથી સંવેદનશીલ કેન્દ્ર હોર્મુઝ જળમાર્ગ બની રહ્યું છે. પર્શિયન ગલ્ફને ઓમાનની ખાડી અને આગળ અરબી સમુદ્ર સાથે જોડતો આ સાંકડો દરિયાઈ માર્ગ વૈશ્વિક ઊર્જા પરિવહન માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ઈરાને અગાઉ હોર્મુઝમાંથી જહાજોની અવરજવર અંગે કડક વલણ દર્શાવ્યું છે. બીજી તરફ, અમેરિકી પક્ષે પણ ઈરાન પર કોમર્શિયલ જહાજોને નિશાન બનાવવાનો આરોપ મૂક્યો છે. CENTCOMના કમાન્ડર એડમિરલ બ્રેડ કૂપરે તાજેતરના હુમલાઓમાં કોમર્શિયલ જહાજોના ક્રૂ સભ્યો અને નાગરિકોના મોત તથા ઈજાઓ માટે ઈરાનને જવાબદાર ઠેરવ્યું છે. આ પરસ્પર આક્ષેપો વચ્ચે કોમર્શિયલ શિપિંગ કંપનીઓ માટે જોખમ સતત વધી રહ્યું છે.
હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા કાર્ગો પર 20 ટકા ફીનો વિચાર પાછો ખેંચાયો
અહેવાલો અનુસાર, રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે હોર્મુઝ જળમાર્ગમાંથી પસાર થતા કાર્ગો પર 20 ટકા ફી અથવા ટોલ લગાવવાના અગાઉના વિચારથી પાછળ હટવાનો નિર્ણય લીધો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ ઉદ્યોગ તરફથી આ યોજના સામે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. હોર્મુઝ જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ પર વધારાની ફી વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન અને ઊર્જા પરિવહન ખર્ચમાં વધારો કરી શકે તેવી આશંકા હતી. હવે એવી ચર્ચા છે કે અમેરિકા ખાડી દેશો સાથે વેપાર અને રોકાણ સંબંધિત અલગ વ્યવસ્થાઓ તરફ આગળ વધશે. સાથે જ, ઈરાન તરફથી પણ હોર્મુઝ જળમાર્ગના ઉપયોગ અંગે પોતાની શરતો અથવા ફી લાગુ કરવાની શક્યતાના સંકેતો મળ્યા હોવાના અહેવાલ છે. જોકે, કોઈપણ ઔપચારિક અને વ્યાપક ટોલ વ્યવસ્થાની સ્થિતિ અંગે સત્તાવાર સ્પષ્ટતા જરૂરી છે.
શામખાની સાથે જોડાયેલા શિપિંગ નેટવર્ક સામે અમેરિકાની મોટી કાર્યવાહી
સૈન્ય તણાવની સાથે અમેરિકાએ ઈરાન પર આર્થિક દબાણ પણ વધાર્યું છે. અમેરિકી ટ્રેઝરી વિભાગે ઈરાની શિપિંગ કારોબારી મોહમ્મદ હુસૈન શામખાની સાથે જોડાયેલા નેટવર્ક સામે નવી પ્રતિબંધાત્મક કાર્યવાહી જાહેર કરી છે. અમેરિકી ટ્રેઝરીના જણાવ્યા મુજબ, તાજેતરની કાર્યવાહીમાં 50થી વધુ વ્યક્તિઓ, સંસ્થાઓ અને જહાજોને આવરી લેવાયા છે. અમેરિકાનો આરોપ છે કે આ નેટવર્ક ઈરાન અને રશિયન પેટ્રોલિયમના પરિવહન તથા વેચાણ સાથે જોડાયેલું છે અને પ્રતિબંધોને ટાળવા માટે જટિલ શિપિંગ માળખાનો ઉપયોગ કરે છે. અમેરિકી ટ્રેઝરી સેક્રેટરી સ્કોટ બેસેન્ટે આ કાર્યવાહી અંગે કહ્યું છે કે વોશિંગ્ટન ઈરાનને આવક પૂરી પાડતા નેટવર્ક સામે દબાણ વધારવાનું ચાલુ રાખશે.
ક્રૂડ ઓઇલ અને વૈશ્વિક વેપાર માટે કેમ ગંભીર છે આ સંકટ?
હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં કોઈપણ મોટા વિક્ષેપની અસર માત્ર અમેરિકા, ઈરાન અથવા ખાડી દેશો સુધી મર્યાદિત રહેતી નથી. દરિયાઈ વેપારના મહત્વપૂર્ણ 'ચોકપોઈન્ટ' (chokepoint)માં અવરોધ ઊભો થાય તો ઊર્જા પુરવઠો, શિપિંગ વીમો, માલવહન ખર્ચ અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન પર વ્યાપક અસર થઈ શકે છે.
તાજેતરના તણાવ વચ્ચે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં ભારે અસ્થિરતા જોવા મળી રહી છે. શિપિંગ કંપનીઓ માટે સુરક્ષા ખર્ચ અને વીમા પ્રીમિયમ વધવાની શક્યતા છે. ભારત જેવા મોટા ક્રૂડ ઓઇલ આયાતકાર દેશ માટે હોર્મુઝની સ્થિતિ ખાસ મહત્વ ધરાવે છે, કારણ કે પશ્ચિમ એશિયાની ઊર્જા સપ્લાયમાં કોઈ મોટો વિક્ષેપ સ્થાનિક ઇંધણ બજાર અને આયાત ખર્ચ પર દબાણ વધારી શકે છે.
હાલ સ્થિતિ ઝડપથી બદલાઈ રહી છે. અમેરિકાની દરિયાઈ નાકાબંધી, ઈરાનના જવાબી હુમલાના દાવા અને ખાડી દેશોમાં વધતી સૈન્ય સતર્કતાને કારણે સમગ્ર મધ્ય પૂર્વ નવા અને વધુ જોખમી તબક્કામાં પ્રવેશ્યો છે. હવે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું બંને પક્ષો સૈન્ય કાર્યવાહી વધુ વિસ્તારે છે, કે પછી આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ વચ્ચે તણાવ ઘટાડવા માટે કોઈ રાજદ્વારી માર્ગ ખુલે છે?
