Hormuz Strait: અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો તણાવ ફરી એકવાર ગંભીર સ્તરે પહોંચી ગયો છે. અમેરિકાએ ઈરાનના બંદરો અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોની આસપાસ દરિયાઈ નાકાબંધી ફરી અમલમાં મૂકી છે. આ કાર્યવાહી પહેલાં અમેરિકી સેનાએ ઈરાનના ઇસ્લામિક રેવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC) સાથે જોડાયેલા અનેક સૈન્ય ઠેકાણાઓ પર નવા હવાઈ હુમલા કર્યા હતા. અમેરિકી અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર આ કાર્યવાહીનો મુખ્ય હેતુ હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં વ્યાપારી જહાજો માટે ઊભા થયેલા સુરક્ષા જોખમોને ઘટાડવાનો અને ઈરાનની સમુદ્રી હુમલાની ક્ષમતાને નબળી બનાવવાનો હતો.
અમેરિકી સેન્ટ્રલ કમાન્ડ (CENTCOM) અનુસાર, તાજેતરના હુમલાઓમાં એવા મિસાઈલ, ડ્રોન અને દરિયાઈ સૈન્ય માળખાને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હતા, જેનો ઉપયોગ હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં વ્યાપારી જહાજો સામે હુમલાઓ માટે થઈ શકે તેવી આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. આ કાર્યવાહી એવા સમયે થઈ છે જ્યારે છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં હોર્મુઝ વિસ્તારમાં વેપારી જહાજોની સુરક્ષાને લઈને ચિંતાઓ સતત વધી રહી છે.
હોર્મુઝ જળમાર્ગ પર ફરી વધ્યું વ્યૂહાત્મક દબાણ
વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા માર્ગોમાં ગણાતા હોર્મુઝ જળમાર્ગ પરથી વૈશ્વિક કાચા તેલ અને કુદરતી ગેસનો મોટો હિસ્સો પસાર થાય છે. તેથી અહીં કોઈપણ પ્રકારની સૈન્ય અથડામણ અથવા અવરોધની અસર માત્ર મધ્યપૂર્વ પૂરતી મર્યાદિત રહેતી નથી, પરંતુ સમગ્ર વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર અને શિપિંગ ઉદ્યોગ પર પણ પડી શકે છે. અમેરિકાના જણાવ્યા મુજબ, દરિયાઈ નાકાબંધીનો હેતુ ઈરાનના બંદરો સાથે જોડાયેલી સૈન્ય પ્રવૃત્તિઓ પર નિયંત્રણ લાવવાનો છે. બીજી તરફ ઈરાન લાંબા સમયથી દાવો કરતું આવ્યું છે કે હોર્મુઝ વિસ્તારમાં સુરક્ષા જાળવવાનો અને પોતાના જળવિસ્તારમાં અવરજવર અંગે નિર્ણય લેવાનો તેને અધિકાર છે.
ઈરાનનો જવાબી પ્રહાર
અમેરિકી હુમલાઓ બાદ ઈરાને બહેરીન અને કુવૈતમાં આવેલા અમેરિકી સૈન્ય ઠેકાણાઓને નિશાન બનાવ્યાનો દાવો કર્યો છે. જોકે આ હુમલાઓથી થયેલા નુકસાન અંગે બંને દેશોની તરફથી અલગ-અલગ દાવાઓ કરવામાં આવી રહ્યા છે અને સ્વતંત્ર રીતે તેની સંપૂર્ણ પુષ્ટિ થઈ નથી. આ પહેલાં પણ અમેરિકાએ ઈરાનના બુશેહર, ચાબહાર, જાસ્ક, કોનારક, અબુ મૂસા અને બંદર અબ્બાસ સહિતના વિસ્તારોમાં IRGCની એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ, મિસાઈલ લોન્ચ સાઇટ્સ, ડ્રોન બેઝ અને દરિયાઈ સૈન્ય ક્ષમતાઓને નિશાન બનાવી હતી.
આંતરિમ શાંતિ કરાર પર અનિશ્ચિતતા
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થોડા સમય પહેલાં થયેલા 60 દિવસના આંતરિમ સમજૂતી કરારનો હેતુ લાંબા ગાળાના વ્યાપક કરાર સુધી પહોંચવાનો હતો. તેમાં ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ સહિતના વિવાદાસ્પદ મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થવાની હતી. આ સમજૂતી અંતર્ગત અમેરિકાએ અગાઉ લાગુ કરાયેલી દરિયાઈ નાકાબંધી હટાવી હતી અને ઈરાને પણ મર્યાદિત સમય માટે હોર્મુઝ જળમાર્ગમાંથી વ્યાપારી જહાજોને અવરજવર કરવાની મંજૂરી આપી હતી. પરંતુ તાજેતરના હુમલાઓ અને વધતા સૈન્ય તણાવને કારણે આ સમજૂતી હવે ગંભીર સંકટમાં આવી ગઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે. અમેરિકા દ્વારા ફરી નાકાબંધી અમલમાં મૂકાતા બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં વધુ તણાવ સર્જાવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
ટ્રમ્પના વલણમાં ફેરફાર
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે અગાઉ હોર્મુઝ જળમાર્ગમાંથી પસાર થતા જહાજો પર 20 ટકા ટ્રાન્ઝિટ ચાર્જ વસૂલવાની યોજના જાહેર કરી હતી. જોકે બાદમાં તેમણે આ પ્રસ્તાવમાંથી પીછેહઠ કરી છે. અમેરિકાની પરંપરાગત નીતિ અનુસાર હોર્મુઝ જળમાર્ગ આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજરાણી માટે ખુલ્લો રહે તેવું વલણ રહ્યું છે અને તાજેતરમાં અમેરિકાના વિદેશ મંત્રી માર્કો રૂબિયોએ પણ આ જ નીતિને સમર્થન આપ્યું હતું.
બીજી તરફ ઈરાનનું કહેવું છે કે તેના જળવિસ્તારમાંથી પસાર થતા જહાજો અંગે નિયમો બનાવવાનો અને જરૂરી હોય તો શુલ્ક વસૂલવાનો અધિકાર તેને છે. આ મુદ્દે બંને દેશો વચ્ચે હજુ પણ ગંભીર મતભેદ યથાવત છે.
આ પણ વાંચો: હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર ટ્રમ્પનો યુ-ટર્ન? : 20% ટોલ રદ કરી ગલ્ફ દેશો સાથે વેપાર કરારની જાહેરાત
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર પડી શકે અસર
વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે જો હોર્મુઝ વિસ્તારમાં તણાવ વધુ વધશે તો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવમાં વધારો થઈ શકે છે. વિશ્વના લગભગ પાંચમા ભાગનું ક્રૂડ ઓઈલ આ જળમાર્ગમાંથી પસાર થાય છે. તેથી અહીં કોઈપણ પ્રકારની સૈન્ય અથડામણ અથવા લાંબા ગાળાની નાકાબંધી વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન, શિપિંગ ઉદ્યોગ અને ઊર્જા સુરક્ષા માટે ગંભીર પડકાર ઊભો કરી શકે છે.
