US Iran conflict: મધ્ય પૂર્વમાં છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયાથી વધતી જતી તણાવપૂર્ણ પરિસ્થિતિ વચ્ચે હવે અમેરિકા અને ઇરાન વચ્ચે સંભવિત શાંતિ કરાર તરફ મોટી રાજદ્વારી પ્રગતિ થઈ હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. બંને દેશો વચ્ચે ‘વન-પેજ મેમોરેન્ડમ ઓફ અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ’ એટલે કે એક પાનાના 14 મુદ્દાવાળા મેમો પર ચર્ચા ચાલી રહી છે, જે હોર્મુઝ જળમાર્ગ સંકટ અને ચાલી રહેલા અથડામણોને રોકવાનો માર્ગ બની શકે છે.
અમેરિકા અને ઇરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા ગંભીર તણાવ વચ્ચે હવે રાજદ્વારી મોરચે આશાજનક સંકેતો જોવા મળી રહ્યા છે. રોઇટર્સ અને Axios સહિતના આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલો અનુસાર, બંને દેશો એક એવા પ્રાથમિક કરારની નજીક પહોંચ્યા છે જેમાં યુદ્ધવિરામ, હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં વેપારી જહાજોની સુરક્ષા અને ભવિષ્યમાં પરમાણુ મુદ્દે વિસ્તૃત ચર્ચાઓનો સમાવેશ થાય છે.
આ મેમોને હાલમાં “વન-પેજ મેમો” તરીકે ઓળખાવવામાં આવી રહ્યું છે. સૂત્રોના જણાવ્યા મુજબ તેમાં કુલ 14 મુદ્દાઓ સામેલ છે. આ મેમો સંપૂર્ણ શાંતિ કરાર નહીં હોય, પરંતુ યુદ્ધ અટકાવવા માટેનો પ્રાથમિક માળખો ગણાશે. અહેવાલ મુજબ, અમેરિકા ઈરાન પાસેથી યુરેનિયમ સમૃદ્ધિકરણ પર સમયબદ્ધ મોરેટોરિયમ માંગે છે, જ્યારે ઇરાન પર લાગેલા કેટલાક પ્રતિબંધોમાં રાહતની માંગ કરી રહ્યું છે.
હોર્મુઝ જળમાર્ગ કેમ એટલો મહત્વનો?
હોર્મુઝ જળમાર્ગ વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત અને વ્યૂહાત્મક તેલ માર્ગોમાંથી એક માનવામાં આવે છે. વિશ્વના મોટા પ્રમાણમાં કાચા તેલની હેરફેર આ જળમાર્ગ મારફતે થાય છે. છેલ્લા મહિનાઓમાં અમેરિકા-ઇરાન તણાવ વધતા અહીં વેપારી જહાજોની અવરજવર પ્રભાવિત થઈ હતી અને વૈશ્વિક તેલ બજારમાં ભારે અસ્થિરતા સર્જાઈ હતી. અમેરિકાએ “પ્રોજેક્ટ ફ્રીડમ” નામથી એક સૈન્ય અભિયાન શરૂ કર્યું હતું, જેના અંતર્ગત યુએસ નેવી વેપારી જહાજોને સુરક્ષિત રીતે હોર્મુઝમાંથી પસાર કરાવતી હતી. જોકે હવે અમેરિકાના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે આ અભિયાનને તાત્કાલિક રોકી દીધું હોવાનું જણાવ્યું છે અને દાવો કર્યો છે કે ઇરાન સાથે “મોટી પ્રગતિ” થઈ રહી છે.
14 મુદ્દાના મેમોમાં શું હોઈ શકે?
જોકે સત્તાવાર રીતે તમામ મુદ્દાઓ જાહેર કરવામાં આવ્યા નથી, પરંતુ વિવિધ અહેવાલો મુજબ તેમાં નીચેના મુદ્દાઓનો સમાવેશ થઈ શકે છે..
ઇરાકની ભારતને બમ્પર ઓફર : ક્રૂડ ઓઈલ પર પ્રતિ બેરલ $33.40 સુધીનું ડિસ્કાઉન્ટ
તાત્કાલિક યુદ્ધવિરામ
હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં વેપારી જહાજોની સુરક્ષા
અમેરિકન નૌકાબંધીમાં તબક્કાવાર રાહત
ઇરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ પર મર્યાદિત નિયંત્રણ
ઇરાન પરના આર્થિક પ્રતિબંધોમાં રાહત
ઇરાનની જપ્ત કરાયેલી સંપત્તિ મુક્ત કરવી
30 દિવસની વિસ્તૃત ચર્ચા પ્રક્રિયા શરૂ કરવી
Axiosના અહેવાલ મુજબ, બંને દેશો વચ્ચે પરમાણુ સમૃદ્ધિકરણ કેટલા સમય માટે બંધ રાખવું તે મુદ્દે હજુ મતભેદ છે. અમેરિકા લાંબા સમય માટે રોકાણ માંગે છે, જ્યારે ઇરાન ટૂંકા ગાળાનો પ્રસ્તાવ આપી રહ્યું છે.
તેલ બજાર પર તરત અસર જોવા મળી
આ સંભવિત સમજૂતીના અહેવાલો સામે આવતા જ આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં તીવ્ર ઘટાડો નોંધાયો. માર્કેટવોચના અહેવાલ મુજબ, બ્રેન્ટ ક્રૂડ અને વેસ્ટ ટેક્સાસ ઇન્ટરમીડિયેટ બંનેના ભાવમાં 10 ટકાથી વધુ ઘટાડો થયો. રોકાણકારોએ આને મધ્ય પૂર્વમાં તણાવ ઘટવાના સંકેત તરીકે લીધો. વિશ્વ અર્થતંત્ર માટે આ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે હોર્મુઝમાં અસ્થિરતા વધે ત્યારે ઊર્જા ખર્ચ વધે છે, શિપિંગ પ્રભાવિત થાય છે અને વૈશ્વિક મોંઘવારી પર દબાણ આવે છે. ભારત જેવા તેલ આયાતકાર દેશો માટે પણ આ પરિસ્થિતિ સીધી અસરકારક બની શકે છે.
પાકિસ્તાન અને અન્ય દેશોની ભૂમિકા પણ મહત્વપૂર્ણ
અહેવાલો અનુસાર, પાકિસ્તાન આ ચર્ચામાં મધ્યસ્થ તરીકે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. ઇસ્લામાબાદમાં અગાઉ થયેલી શાંતિ ચર્ચાઓ પછી પાકિસ્તાની અધિકારીઓ બંને દેશો વચ્ચે સંદેશાવ્યવહાર માટે મુખ્ય માધ્યમ બન્યા છે. સાઉદી અરેબિયા સહિત કેટલાક ખાડી દેશોએ પણ તણાવ ઘટાડવા માટે પરોક્ષ રીતે દબાણ બનાવ્યું હોવાનું કહેવામાં આવી રહ્યું છે. કારણ કે હોર્મુઝમાં લાંબા સમય સુધી સંકટ રહે તો સમગ્ર ગલ્ફ વિસ્તારની અર્થવ્યવસ્થા પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
શું હજુ પણ જોખમ ટળ્યું નથી?
જોકે બંને દેશો કરારની નજીક હોવાનું કહેવાઈ રહ્યું છે, પરંતુ અંતિમ સમજૂતી હજુ થઈ નથી. ઇરાનની આંતરિક રાજકીય સ્થિતિ, અમેરિકાની સુરક્ષા ચિંતાઓ અને પરમાણુ કાર્યક્રમ જેવા મુદ્દાઓ હજુ પણ મોટા અવરોધ બની શકે છે. કેટલાક અહેવાલો અનુસાર, જો ચર્ચા નિષ્ફળ જાય તો અમેરિકા ફરી સૈન્ય કાર્યવાહી શરૂ કરી શકે છે. તેથી હાલની સ્થિતિને “નાજુક આશા” તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.
