America Iran deal: પશ્ચિમ એશિયામાં છેલ્લા કેટલાક મહિનાથી ચાલી રહેલા તણાવ વચ્ચે હવે એક એવો દાવો સામે આવ્યો છે જે વૈશ્વિક રાજકારણનું દિશાચિત્ર બદલી શકે છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે દાવો કર્યો છે કે અમેરિકા અને ઈરાન યુદ્ધ સમાપ્ત કરવા અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને ફરીથી ખોલવા માટે કરારની નજીક છે. સૌથી મોટો મુદ્દો એ છે કે ઈરાન તેના અત્યંત સમૃદ્ધ યુરેનિયમ ભંડારને સોંપવા માટે સંમત થયું હોવાનો અમેરિકી અધિકારીઓનો દાવો છે. જો આ કરાર વાસ્તવિકતા બને, તો તેનું પ્રભાવ માત્ર મધ્ય પૂર્વ પૂરતું મર્યાદિત નહીં રહે પરંતુ વૈશ્વિક તેલ બજાર, આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને પરમાણુ રાજનીતિ પર પણ પડશે.
અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચે શું થઈ રહ્યું છે?
અમેરિકી અહેવાલો અનુસાર, અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલી ગુપ્ત તથા મધ્યસ્થી આધારિત વાટાઘાટોમાં મહત્વપૂર્ણ પ્રગતિ થઈ છે. અમેરિકાના અધિકારીઓએ દાવો કર્યો છે કે ઈરાન પોતાના ઉચ્ચ સ્તરે સમૃદ્ધ બનાવેલા યુરેનિયમ ભંડારને સોંપવા માટે તૈયાર થયું છે. આ જ મુદ્દો છેલ્લા ઘણા સમયથી બંને દેશો વચ્ચેનો સૌથી મોટો વિવાદ રહ્યો હતો.
અમેરિકાનું માનવું રહ્યું છે કે ઈરાન પાસે રહેલું સમૃદ્ધ યુરેનિયમ ભવિષ્યમાં પરમાણુ હથિયાર બનાવવાની દિશામાં ઉપયોગ થઈ શકે છે. બીજી તરફ, ઈરાન હંમેશા દાવો કરતું આવ્યું છે કે તેનો પરમાણુ કાર્યક્રમ શાંતિપૂર્ણ અને ઊર્જા હેતુઓ માટે છે. હવે જો ઈરાન ખરેખર યુરેનિયમ ભંડાર સોંપવા તૈયાર થયું હોય, તો તે અમેરિકા માટે મોટી રાજદ્વારી જીત ગણાશે.
ટ્રમ્પના નિવેદનથી વૈશ્વિક સ્તરે ચર્ચા તેજ
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ Donald Trump એ તાજેતરમાં જાહેર કર્યું કે બંને દેશો યુદ્ધનો અંત લાવવા માટે “ખૂબ નજીક” છે. તેમણે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ફરી ખોલવાની પણ વાત કરી. જોકે તેમણે કરારની કોઈ સત્તાવાર વિગતો જાહેર કરી નથી.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી માર્ગ છે. વૈશ્વિક તેલ સપ્લાયનો મોટો હિસ્સો આ જ માર્ગથી પસાર થાય છે. છેલ્લા કેટલાક સમયથી તણાવને કારણે અહીં સુરક્ષા જોખમો વધી ગયા હતા. જો આ માર્ગ સંપૂર્ણ રીતે ફરી ખુલ્લો થાય, તો વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં સ્થિરતા આવી શકે છે.
યુરેનિયમ મુદ્દો કેમ મહત્વનો છે?
ઈરાનના સમૃદ્ધ યુરેનિયમ ભંડારનો મુદ્દો વર્ષોથી આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિના કેન્દ્રમાં રહ્યો છે. અમેરિકાના મતે, 60 ટકા અથવા તેનાથી વધુ સ્તરે સમૃદ્ધ યુરેનિયમ ભવિષ્યમાં પરમાણુ બોમ્બ બનાવવાની ક્ષમતા તરફ લઈ જઈ શકે છે.
ઈરાને અગાઉ અનેકવાર કહ્યું હતું કે તે પરમાણુ હથિયાર બનાવવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું નથી. છતાં પશ્ચિમ દેશો અને ખાસ કરીને અમેરિકા, ઈઝરાયેલ તથા યુરોપિયન દેશોએ આ મુદ્દે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.
હવે પ્રસ્તાવિત કરારમાં ઈરાન તેના ભંડાર અંગે “સ્પષ્ટ પ્રતિબદ્ધતા” આપે તે અમેરિકા માટે અત્યંત જરૂરી માનવામાં આવી રહ્યું છે. અમેરિકી અધિકારીઓ અનુસાર, જો આ મુદ્દે સહમતિ ન બને તો આખી વાટાઘાટ પ્રક્રિયા ખોરવાઈ શકે છે.
કરારની સામે હજુ પણ અનેક પડકાર
જોકે અમેરિકી પક્ષ તરફથી સકારાત્મક સંકેતો મળી રહ્યા છે, પરંતુ હકીકતમાં આ કરારને અંતિમ સ્વરૂપ આપવા માટે હજુ પણ અનેક રાજકીય અને વ્યૂહાત્મક અવરોધો છે.
સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે ઈરાન યુરેનિયમ ભંડાર ક્યાં અને કેવી રીતે સોંપશે? શું તે કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય એજન્સીને આપવામાં આવશે? શું તેને નષ્ટ કરવામાં આવશે કે અન્ય દેશમાં ખસેડવામાં આવશે? આ તમામ મુદ્દાઓ પર હજુ ચર્ચા બાકી હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે.
વધુમાં, ઈરાન તરફથી અત્યાર સુધી કોઈ સત્તાવાર જાહેર નિવેદન આવ્યું નથી. એટલે અમેરિકાના દાવાઓને સંપૂર્ણ રીતે પુષ્ટિ મળેલી કહેવાય નહીં.
અમેરિકાનો દબાણ અને લશ્કરી વિકલ્પો
અહેવાલો અનુસાર, શરૂઆતમાં ઈરાન આ મુદ્દાને પછીની વાટાઘાટો સુધી મુલતવી રાખવા માંગતું હતું. પરંતુ અમેરિકી વાટાઘાટકારોએ સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો કે જો પ્રારંભિક કરારમાં યુરેનિયમ મુદ્દે સહમતિ નહીં થાય, તો અમેરિકા વાટાઘાટો છોડી શકે છે.
અમેરિકાએ આ સાથે લશ્કરી દબાણ પણ જાળવી રાખ્યું છે. અહેવાલો મુજબ, અમેરિકી સૈનિક આયોજનકારોએ ઈરાનના પરમાણુ ભંડાર પર હુમલા માટે વિવિધ વિકલ્પો તૈયાર કર્યા હતા. ખાસ કરીને ઇસ્ફહાન પરમાણુ સ્થળ પર અમેરિકા અગાઉ પણ હુમલો કરી ચૂક્યું હોવાની ચર્ચા ફરી તેજ બની છે.
આ દબાણની નીતિએ ઈરાનને ચર્ચા માટે વધુ લવચીક બનાવ્યું હોવાની પણ આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્લેષકોમાં ચર્ચા ચાલી રહી છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ખુલે તો વિશ્વને શું ફાયદો?
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠાની જીવનરેખા માનવામાં આવે છે. વિશ્વના લગભગ પાંચમા ભાગ જેટલું કાચું તેલ આ માર્ગથી પસાર થાય છે. પશ્ચિમ એશિયામાં વધેલા તણાવને કારણે અહીં વેપારી જહાજો માટે જોખમ ઊભું થયું હતું.
જો અમેરિકા-ઈરાન કરાર સફળ બને અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત રીતે ખુલે, તો:
વૈશ્વિક તેલના ભાવમાં ઘટાડો થઈ શકે
શિપિંગ ખર્ચ ઘટી શકે
ઊર્જા બજારમાં સ્થિરતા આવી શકે
પશ્ચિમ એશિયામાં સૈન્ય તણાવ ઘટી શકે
ભારત જેવા તેલ આયાત પર નિર્ભર દેશો માટે પણ આ વિકાસ ખૂબ મહત્વનો રહેશે.
આ પણ વાંચો: વ્હાઇટ હાઉસ બહાર ફરી ફાયરિંગ! : સુરક્ષા તંત્રમાં ખળભળાટ, શું ટ્રમ્પની જાન ખતરામાં?
હવે આગળ શું?
આગામી દિવસોમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વધુ ઔપચારિક વાટાઘાટો થવાની શક્યતા છે. જો બંને દેશો અંતિમ કરાર સુધી પહોંચે, તો તે છેલ્લા ઘણા વર્ષોમાં પશ્ચિમ એશિયાની સૌથી મોટી રાજદ્વારી સફળતા ગણાશે.
પરંતુ જો વાટાઘાટો નિષ્ફળ જાય, તો પરિસ્થિતિ ફરીથી સૈન્ય સંઘર્ષ તરફ વળી શકે છે. એટલે વિશ્વની નજર હવે આગામી અમેરિકી અને ઈરાની નિવેદનો પર ટકેલી છે.
વૈશ્વિક સ્થિરતા માટેનું મહત્વપૂર્ણ પગલું
પશ્ચિમ એશિયાની કોઈપણ મોટી રાજકીય હલચલ સીધી વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા, ઊર્જા બજાર અને સુરક્ષા પર અસર કરે છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો આ સંભવિત કરાર માત્ર બે દેશો વચ્ચેની સમજૂતી નહીં પરંતુ વૈશ્વિક સ્થિરતા માટેનું મહત્વપૂર્ણ પગલું બની શકે છે.
વિશ્વભરના બજારો, તેલ વેપારીઓ અને રાજકીય વિશ્લેષકો આ વિકાસ પર નજીકથી નજર રાખી રહ્યા છે કારણ કે તેનો પ્રભાવ આગામી મહિનાઓમાં વૈશ્વિક રાજકારણ પર જોવા મળી શકે છે.
