India US Relations Trump G2 Alliance: એક સમય હતો જ્યારે ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના સંબંધોને 21મી સદીની સૌથી મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી તરીકે જોવામાં આવતા હતા. ચીનના વધતા પ્રભાવને સંતુલિત કરવા માટે અમેરિકા ખુલ્લેઆમ ભારતને પોતાનો મુખ્ય ભાગીદાર ગણાવતું હતું. QUADને ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રની સુરક્ષા અને સ્થિરતાનો આધારસ્તંભ માનવામાં આવતો હતો અને "ઇન્ડો-પેસિફિક" શબ્દ પોતે જ ભારતની વધતી વૈશ્વિક ભૂમિકાનું પ્રતીક બની ગયો હતો. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક સમયથી અમેરિકાના વલણમાં કેટલાક એવા સંકેતો જોવા મળી રહ્યા છે, જેણે ભારતના વ્યૂહાત્મક વર્તુળોમાં નવી ચર્ચા જગાવી છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા વારંવાર "G2" એટલે કે અમેરિકા અને ચીનની સંયુક્ત વૈશ્વિક ભાગીદારીની વાત કરવામાં આવી રહી છે. બીજી તરફ અમેરિકાના કેટલાક તાજેતરના નિર્ણયો અને નિવેદનોને લઈને પણ ભારતની ચિંતા વધી રહી છે.
શું છે ટ્રમ્પનું 'G2' ફોર્મૂલા?
'G2'નો અર્થ છે Group of Two, એટલે કે વિશ્વની બે સૌથી મોટી શક્તિઓ અમેરિકા અને ચીન વૈશ્વિક મુદ્દાઓ પર સાથે મળીને નિર્ણયો લે. આ કોઈ સત્તાવાર આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠન નથી, પરંતુ એક વ્યૂહાત્મક વિચારધારા છે. ટ્રમ્પે છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં અનેક પ્રસંગોએ ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ સાથેના સંબંધો અને સંવાદનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. તેમણે જાહેર મંચો પર પણ G2ની ચર્ચા કરી છે. રાજકીય વિશ્લેષકોના મતે જો અમેરિકા અને ચીન વચ્ચે વધુ નજીકતા વધે તો તે વૈશ્વિક શક્તિ સંતુલનને અસર કરી શકે છે. ભારત માટે આ ચર્ચા એટલા માટે મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે નવી દિલ્હી લાંબા સમયથી બહુધ્રુવીય વિશ્વ અને બહુધ્રુવીય એશિયાના સિદ્ધાંતને સમર્થન આપે છે. ભારત નથી ઇચ્છતું કે એશિયામાં માત્ર એક કે બે શક્તિઓનું જ પ્રભુત્વ રહે.
ભારત માટે કેમ ચિંતાજનક બની શકે છે G2?
ભારત છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી અમેરિકા, જાપાન અને ઓસ્ટ્રેલિયા સાથે મળીને QUAD મંચને મજબૂત બનાવવામાં સક્રિય રહ્યું છે. QUADનો મુખ્ય હેતુ ઇન્ડો-પેસિફિક વિસ્તારમાં સંતુલન જાળવવાનો અને ચીનના વધતા પ્રભાવ સામે વૈકલ્પિક માળખું ઉભું કરવાનો રહ્યો છે. જો અમેરિકા ચીન સાથે વધુ વ્યૂહાત્મક સમજૂતી તરફ આગળ વધે તો QUADનું મહત્વ ઘટી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ભારતને પોતાની સુરક્ષા અને વિદેશ નીતિ અંગે નવા વિકલ્પો પર વિચારવું પડી શકે છે.
'ઇન્ડો-પેસિફિક'માંથી 'ઇન્ડો' કેમ ગાયબ થયું?
ભારતની ચિંતાઓને વધુ વેગ આપતો એક મુદ્દો અમેરિકાના સૈન્ય માળખા સાથે પણ જોડાયેલો છે. અહેવાલો અનુસાર અમેરિકાએ પોતાના મહત્વપૂર્ણ સૈન્ય કમાન્ડના નામમાં ફેરફાર કરીને 'ઇન્ડો-પેસિફિક'ની જગ્યાએ ફરી 'પેસિફિક' શબ્દનો ઉપયોગ શરૂ કર્યો છે. જ્યારે 2018માં આ કમાન્ડનું નામ 'ઇન્ડો-પેસિફિક' રાખવામાં આવ્યું હતું ત્યારે તેને ભારતની વધતી વ્યૂહાત્મક ભૂમિકાની માન્યતા તરીકે જોવામાં આવ્યું હતું. હવે 'ઇન્ડો' શબ્દને ઓછું મહત્વ મળતું હોવાનું કેટલાક નિષ્ણાતો માની રહ્યા છે. જોકે અમેરિકી નીતિમાં સત્તાવાર ફેરફાર થયો છે કે નહીં તે અંગે હજુ સ્પષ્ટતા બાકી છે, પરંતુ આ પ્રતીકાત્મક સંદેશને અવગણવો મુશ્કેલ છે.
ખોટા નકશાએ વધારી વિવાદની આગ
તાજેતરમાં એક અન્ય વિવાદ ત્યારે ઊભો થયો જ્યારે અમેરિકી સંસ્થાઓ દ્વારા જાહેર કરાયેલા નકશામાં ભારતની સરહદોને ખોટી રીતે દર્શાવવામાં આવી હતી. નકશામાં પાકિસ્તાન અધિકૃત કાશ્મીર (PoK)ને પાકિસ્તાનનો ભાગ બતાવવામાં આવ્યો હોવાનું સામે આવ્યું હતું. ભારતે આ મુદ્દે ગંભીર વાંધો ઉઠાવ્યો હતો અને તેને દેશની સંપ્રભુતા અને પ્રાદેશિક અખંડિતતા સાથે જોડાયેલ સંવેદનશીલ મુદ્દો ગણાવ્યો હતો. રાજકીય અને રાજદ્વારી વર્તુળોમાં આ ઘટનાને લઈને પણ ચર્ચા જોવા મળી હતી.
QUAD અને ઇન્ડો-પેસિફિક પર શું અસર પડી શકે?
QUAD માત્ર સુરક્ષા મંચ નથી પરંતુ ટેક્નોલોજી, સપ્લાય ચેઇન, સાયબર સુરક્ષા અને સમુદ્રી સહયોગ જેવા અનેક ક્ષેત્રોમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. જો અમેરિકા ચીન સાથેના સંબંધોને પ્રાથમિકતા આપે તો QUADની ગતિ પર અસર પડી શકે છે. ભારત માટે આ એક પડકારરૂપ સ્થિતિ બની શકે છે, કારણ કે ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં વ્યૂહાત્મક સંતુલન જાળવવું નવી દિલ્હીની મુખ્ય પ્રાથમિકતાઓમાં સામેલ છે.
શું ભારત-અમેરિકા સંબંધોમાં તિરાડ પડી રહી છે?
નિષ્ણાતોના મતે હાલમાં એવો કોઈ સ્પષ્ટ સંકેત નથી કે ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના સંબંધો નબળા પડી રહ્યા છે. બંને દેશો વચ્ચે રક્ષા, ટેક્નોલોજી, ગુપ્તચર માહિતી, વેપાર અને વ્યૂહાત્મક સહયોગ સતત ચાલુ છે. જોકે, આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં પ્રતીકો અને સંકેતોનું પણ વિશેષ મહત્વ હોય છે. G2ની ચર્ચા, ઇન્ડો-પેસિફિક સંદર્ભમાં બદલાતા સંકેતો અને નકશા વિવાદ જેવી ઘટનાઓને કારણે ભારત માટે સાવચેત રહેવું જરૂરી બની શકે છે.
ભારત હવે બહુસ્તરીય વ્યૂહરચના તરફ
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતે માત્ર અમેરિકા પર આધારિત ન રહેતાં પોતાની વિદેશ નીતિને વધુ વ્યાપક બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. યુરોપિયન દેશો, જાપાન, ઓસ્ટ્રેલિયા, ફ્રાન્સ, ખાડી દેશો અને ગ્લોબલ સાઉથ સાથેના સંબંધો મજબૂત કરવા પર ખાસ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. સાથે જ ભારત સ્વદેશી સંરક્ષણ ઉત્પાદન, નૌકાદળની ક્ષમતાઓ અને ટેક્નોલોજીકલ આત્મનિર્ભરતા વધારવા પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે. વિશ્લેષકો માને છે કે ભવિષ્યમાં બદલાતી વૈશ્વિક રાજનીતિ વચ્ચે ભારત માટે સંતુલિત અને બહુસ્તરીય વ્યૂહરચના જ સૌથી મોટું બળ બની શકે છે.
