તૃષ્ણા મિશન : ભારત-ફ્રાન્સનું મહત્ત્વાકાંક્ષી સેટેલાઇટ મિશન પાણી સંકટ અને ખેતી માટે બનશે ગેમચેન્જર

નવી દિલ્હી: વિશ્વભરમાં વધતા જળ સંકટ, આબોહવા પરિવર્તન અને કૃષિ ક્ષેત્ર સામે ઊભા થઈ રહેલા પડકારો વચ્ચે ભારત અને ફ્રાન્સ એક મહત્ત્વાકાંક્ષી અવકાશ મિશન પર સાથે મળીને કામ કરી રહ્યા છે. 'તૃષ્ણા મિશન' (TRISHNA Mission) નામનું આ અત્યાધુનિક અર્થ ઓબ્ઝર્વેશન સેટેલાઇટ પૃથ્વીના તાપમાન, પાણીના સ્ત્રોતો અને કુદરતી સંસાધનો અંગે અત્યંત ચોક્કસ માહિતી પ્રદાન કરશે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પેરિસ મુલાકાત દરમિયાન આ મિશન અંગે મહત્વપૂર્ણ જાહેરાત કરી હતી, જેના કારણે આ પ્રોજેક્ટને વૈશ્વિક સ્તરે વિશેષ મહત્વ મળ્યું છે.

ભારતીય અવકાશ સંસ્થા ISRO અને ફ્રાન્સની સ્પેસ એજન્સી CNES દ્વારા સંયુક્ત રીતે વિકસાવવામાં આવી રહેલું આ મિશન માત્ર વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધિ જ નહીં, પરંતુ કૃષિ, જળ સંચાલન અને પર્યાવરણ સંરક્ષણ માટે પણ એક મહત્વપૂર્ણ સાધન બનશે.

શું છે તૃષ્ણા મિશન?

'TRISHNA'નું સંપૂર્ણ નામ Thermal Infrared Imaging Satellite for High-resolution Natural Resource Assessment છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો આ એક એવો ઉપગ્રહ છે, જે અવકાશમાંથી પૃથ્વીની સપાટીનું તાપમાન અને કુદરતી સંસાધનોની સ્થિતિનું અત્યંત ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળું નિરીક્ષણ કરશે.

આ સેટેલાઇટને પૃથ્વીથી અંદાજે 761 કિલોમીટર ઊંચાઈએ કક્ષામાં સ્થાપિત કરવામાં આવશે. તેને આશરે પાંચ વર્ષ સુધી કાર્યરત રહે તે રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે. મિશનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય પાણીના સંસાધનો, જમીનની ભેજ, પાકોની સ્થિતિ અને આબોહવાની અસર અંગે વૈજ્ઞાનિકોને રિયલ-ટાઈમ માહિતી ઉપલબ્ધ કરાવવાનો છે.

આ પણ વાંચો: ગોધરા રેલવે સ્ટેશન પરથી 19000 થી વધુ US Dollar ઝડપ્યા! : B ડિવિઝન પોલીસે ફિલ્મી ઢબે 2 ને દબોચ્યા

ISRO અને ફ્રાન્સની સંયુક્ત ટેક્નોલોજી

તૃષ્ણા મિશનમાં બે અત્યંત અદ્યતન પેલોડ લગાવવામાં આવ્યા છે. તેમાંનું મુખ્ય થર્મલ ઇન્ફ્રારેડ ઉપકરણ ફ્રાન્સ દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યું છે, જે પૃથ્વીની સપાટીનું તાપમાન અત્યંત ચોકસાઈથી માપશે. બીજી તરફ ISRO દ્વારા વિકસિત પેલોડ સૂર્યપ્રકાશ અને પૃથ્વી વચ્ચે ઊર્જાના સંતુલનનું વિશ્લેષણ કરશે. બંને ટેક્નોલોજી સાથે મળીને વૈજ્ઞાનિકોને પર્યાવરણ અને જળ સંસાધનો અંગે વધુ વિશ્વસનીય માહિતી ઉપલબ્ધ કરાવશે. આ મિશન દ્વારા મેળવવામાં આવનાર ડેટા વૈશ્વિક સ્તરે સંશોધન સંસ્થાઓ, કૃષિ નિષ્ણાતો અને નીતિ નિર્માતાઓ માટે પણ મહત્વપૂર્ણ બનશે.

ખેડૂતો માટે કેમ મહત્વપૂર્ણ છે?

તૃષ્ણા મિશનનો સૌથી મોટો લાભ કૃષિ ક્ષેત્રને મળશે. સેટેલાઇટ પૃથ્વીની સપાટી પરથી બાષ્પીભવન થતું પાણી અને છોડમાંથી બહાર નીકળતી ભેજનું સતત નિરીક્ષણ કરશે. આ માહિતીના આધારે વૈજ્ઞાનિકો કોઈ વિસ્તાર દુષ્કાળ તરફ આગળ વધી રહ્યો છે કે નહીં તેની અગાઉથી આગાહી કરી શકશે. પરિણામે સરકારો અને સ્થાનિક તંત્ર સમયસર પગલાં લઈ શકશે.

ખેડૂતો માટે આ ડેટા અત્યંત ઉપયોગી સાબિત થશે. કયા વિસ્તારમાં પાકને કેટલા પાણીની જરૂર છે, ક્યારે સિંચાઈ કરવી અને ક્યારે પાણી બચાવવું તે અંગે વધુ સચોટ માર્ગદર્શન ઉપલબ્ધ થશે. પરિણામે પાણીનો બગાડ ઘટશે અને પાક ઉત્પાદન વધવાની સંભાવના રહેશે.

આ પણ વાંચો: પ્રાંતિજમાં ખાતર વિતરણ મુદ્દે ખેડૂતોનો ઉગ્ર વિરોધ : એપ્લિકેશનની અગવડતાથી વાવણી ટાણે ખેડૂતોએ કર્યો હોબાળો

પાણી સંકટ સામે લડવામાં મદદરૂપ

વિશ્વના અનેક દેશોમાં જળ સંકટ ગંભીર બનતું જઈ રહ્યું છે. ભૂગર્ભ જળના ઘટતા સ્તર અને અનિયમિત વરસાદના કારણે પાણી સંચાલન વધુ પડકારજનક બન્યું છે. તૃષ્ણા મિશન દ્વારા જળાશયો, નદીઓ અને અન્ય પાણીના સ્ત્રોતોની સ્થિતિ અંગે સતત માહિતી મળશે. કયા વિસ્તારોમાં પાણીની અછત સર્જાઈ શકે છે અને ક્યાં પાણીનું યોગ્ય સંચાલન જરૂરી છે તેની ચોક્કસ માહિતી ઉપલબ્ધ બનશે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ મિશન ભવિષ્યમાં પાણી સંસાધન આયોજન માટે મહત્વપૂર્ણ સાધન બની શકે છે.

શહેરોની ગરમી પર પણ રહેશે નજર

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં શહેરોમાં વધતી ગરમી મોટી સમસ્યા બની છે. કોંક્રિટના જંગલો, ઓછી હરિયાળી અને વધતા બાંધકામને કારણે શહેરોમાં ‘અર્બન હીટ આઇલેન્ડ’ અસર વધી રહી છે. તૃષ્ણા સેટેલાઇટ શહેરોના એવા વિસ્તારોની ઓળખ કરશે જ્યાં તાપમાન અસામાન્ય રીતે વધુ હોય. આ માહિતીના આધારે સ્થાનિક તંત્ર હરિયાળી વધારવા, ગરમી ઘટાડવા અને હીટવેવ સામે રક્ષણાત્મક પગલાં લેવા માટે વધુ અસરકારક આયોજન કરી શકશે.

આ પણ વાંચો: રસ્તાના 'ખાડામાં' AMC ના દાવા! : ડેડલાઇન ફેલ, તંત્રએ આપી નવી તારીખ

પ્રદૂષણ અને આપદા વ્યવસ્થાપનમાં પણ મદદ

મિશન માત્ર ખેતી અને પાણી પૂરતું મર્યાદિત નથી. નદીઓ, તળાવો અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં પાણીની ગુણવત્તા અને પ્રદૂષણ પર પણ નજર રાખવામાં મદદરૂપ થશે. આ ઉપરાંત જંગલોમાં લાગતી આગ, જમીનની અંદર સર્જાતી ગરમી સંબંધિત અસામાન્ય પ્રવૃત્તિઓ અને જ્વાળામુખી જેવી કુદરતી ઘટનાઓનું પણ વહેલું નિરીક્ષણ શક્ય બનશે. જેના કારણે આપદા વ્યવસ્થાપન વધુ અસરકારક બની શકશે.

વૈશ્વિક સહયોગનું મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ

ભારત અને ફ્રાન્સ વચ્ચે અવકાશ ક્ષેત્રમાં સહયોગનો લાંબો ઈતિહાસ રહ્યો છે. તૃષ્ણા મિશન બંને દેશોની વૈજ્ઞાનિક ક્ષમતા અને ટેક્નોલોજીકલ ભાગીદારીનું વધુ એક મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ છે. આ મિશન માત્ર વૈજ્ઞાનિક સંશોધન માટે જ નહીં પરંતુ જળ સુરક્ષા, ખાદ્ય સુરક્ષા અને આબોહવા પરિવર્તન સામેની લડતમાં પણ મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપશે. આવનારા વર્ષોમાં તૃષ્ણા મિશન દ્વારા પ્રાપ્ત થનારી માહિતી વિશ્વભરના લાખો ખેડૂતો અને નીતિ નિર્માતાઓ માટે ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે.