દિવાળીના દીવ્ય દિવસો પછી આવતો ભાઈબીજ તહેવાર એ ભાઈ-બહેન વચ્ચેના પવિત્ર બંધનનું જીવંત પ્રતીક છે. તમને ખબર જ હશે કે આ તહેવાર દિવાળીના બે દિવસ પછી, કારતક સુદ બીજના દિવસે ઉજવાય છે. પરંતુ બહુ ઓછા લોકો તેની પાછળની પૌરાણિક કથા વિશે જાણે છે. આજે અમે તમારી પાસે લઈ આવીએ છીએ ભાઈબીજની આ અનોખી કથા, તેનું મહત્વ અને ઉજવણીની રીતો – જેથી તમે આ તહેવારને વધુ ગાઢતાથી મનાવી શકો.
ભાઈબીજની પૌરાણિક કથા: યમરાજ અને યમુનાનો અમર પ્રેમ
પુરાણો અનુસાર, મૃત્યુના દેવ યમરાજ અને તેમની બહેન યમુના (જેને યમી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) વચ્ચે એવો ગાઢ ભાઈ-બહેનનો સંબંધ હતો કે જે પર્વતો કરતાં પણ મજબૂત હતો. લાંબા સમય પછી યમરાજ જ્યારે તેમની પ્રિય બહેન યમુનાને મળવા આવ્યા, તો યમુનાએ આનંદથી નાચતા-ગાતા તેમનું સ્વાગત કર્યું. તેમણે યમરાજના માથા પર તિલક લગાવ્યો, આરતી કરી અને મીઠાઈઓ તરીકે પ્રસાદ આપ્યો.
યમરાજ આ પ્રેમથી ગદગદ થઈ ગયા અને તેમની બહેનને આશીર્વાદ આપ્યો કે, "જે ભાઈ આ દિવસે પોતાની બહેન પાસે આવીને તિલક અને આરતી કરાવશે, તેને લાંબો આયુષ્ય, સમૃદ્ધિ અને મૃત્યુથી રક્ષણ મળશે." આ જ કથા આજે પણ ભાઈબીજમાં જીવંત થાય છે, જ્યાં બહેનો ભાઈઓને તેમના પ્રેમ અને આશીર્વાદથી ભરી વળે છે. આ તહેવારને 'યમ દ્વિતીયા' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, કારણ કે તે યમરાજ અને તેમની બહેનના દ્વિતીયા (બીજ) દિવસ સાથે જોડાયેલો છે.
અન્ય એક કથા અનુસાર, ભગવાન કૃષ્ણે નરકાસુરનો વધ કર્યા પછી તેમની બહેન સુભદ્રાના ઘરે જઈને તિલક અને આરતી કરાવી હતી, જેનાથી આ તહેવારની શરૂઆત થઈ. પરંતુ ગુજરાતમાં યમરાજ-યમુનાની કથા વધુ પ્રચલિત છે, જે ભાઈની લાંબી આયુ અને સુરક્ષા પર ભાર મૂકે છે.
ભાઈબીજનું મહત્વ: પ્રેમ અને રક્ષણનું પ્રતીક
ભાઈબીજ એ માત્ર એક તહેવાર નથી, પરંતુ ભાઈ-બહેન વચ્ચેના અટટલ વિશ્વાસ અને પ્રેમને મજબૂત કરવાની તક છે. આ દિવસે બહેનો તેમના ભાઈઓના માટે પ્રાર્થના કરે છે કે તેઓ હંમેશા સુખી, સ્વસ્થ અને સુરક્ષિત રહે. તે જ વાતે, ભાઈઓ પણ તેમની બહેનોને ભેટો અને આશીર્વાદ આપીને તેમની કાળજી દર્શાવે છે. 
હિંદુ ધર્મમાં આ તહેવારને યમરાજના આશીર્વાદથી જોડીને જોવામાં આવે છે, જે ભાઈને મૃત્યુ અને અનિશ્ચિહતાઓથી બચાવે છે. ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર અને હરિયાણા જેવા રાજ્યોમાં આ તહેવાર વિશેષ ઉત્સાહથી મનાવવામાં આવે છે, જ્યાં તે પરિવારના બંધનને મજબૂત બનાવે છે.
ભાઈબીજ કેવી રીતે ઉજવવામાં આવે છે? – પરંપરાઓ અને વિધિઓ
ગુજરાતમાં ભાઈબીજની ઉજવણી અત્યંત નિખારપૂર્વક અને ભાવપૂર્ણ હોય છે. અહીં મુખ્ય વિધિઓ છે:
સ્નાન અને તૈયારી: સવારે ભાઈ-બહેનો સ્નાન કરીને નવા કપડાં પહેરે છે. બહેનો ભાઈ માટે ચોખાના આટાથી એક નાનું આસન તૈયાર કરે છે.
તિલક અને આરતી: બહેન ભાઈના માથા પર ચંદન અને કુમકુમથી તિલક લગાવે છે, જે પ્રેમ અને રક્ષણનું પ્રતીક છે. ત્યારબાદ આરતી થાળીથી આરતી કરે છે અને મીઠાઈઓ આપે છે.
યમુના સ્નાન: કેટલીક જગ્યાયોમાં, ભાઈ-બહેનો યમુના નદીમાં સ્નાન કરે છે, જે તમામ પરેશાનીઓનો અંત લાવે છે.
ભેટ અને મહેન્દી: ભાઈઓ બહેનોને ભેટો આપે છે. જો બહેનને ભાઈ ન હોય, તો તેઓ ચંદ્રને તિલક લગાવીને પ્રાર્થના કરે છે અને મહેન્દી લગાવે છે.
આ વિધિઓ દરમિયાન ભાઈ-બહેનો એકબીજાના માટે વિશેષ પ્રાર્થના કરે છે, જે તેમના સંબંધને વધુ મજબૂત બનાવે છે.
ભાઈબીજ 2025: શુભ મુહરત
વર્ષ 2025માં દિવાળી 20 ઓક્ટોબરે છે, તેથી ભાઈબીજ 23 ઓક્ટોબર, ગુરુવારે ઉજવાશે.
તિલક મુહૂર્ત સવારે 13:13થી બપોરે 15:28 સુધી રહેશે.
ભાઈબીજ એ એક એવો તહેવાર છે જે આધુનિક જીવનની ધડાધડમાં પણ પરિવારના મૂળ્યોને જીવંત રાખે છે. તે યાદ કરાવે છે કે ભાઈ-બહેનનો સંબંધ કોઈ પણ અંતરથી નબળો પડતો નથી. આ વખતે તમારા ભાઈને તિલક લગાવતા વખતે યમુનાની જેમ પ્રેમની વર્ષા કરો અને તેમના માટે લાંબી આયુની કામના કરો.
