ભારતભરમાં દિવાળીની અનોખી ઉજવણી : ભારતભરમાં કેવી રીતે ઉજવાય છે પ્રકાશનો તહેવાર?

દિવાળી, જેને પ્રકાશનો તહેવાર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, ભારતની સૌથી મોટી અને ઉત્સાહપૂર્વક ઉજવાતી તહેવારોમાંનો એક છે. આ તહેવાર અંધકાર પર પ્રકાશની જીતનું પ્રતીક છે અને દેશના દરેક ખૂણામાં અલગ-અલગ રીતે ઉજવાય છે. ઉત્તરથી દક્ષિણ, પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધી, દિવાળીની રચનાઓમાં વિવિધતાનો અદ્ભુત સંગમ જોવા મળે છે – ક્યાંક રામજીના આગમનની ખુશીમાં, તો ક્યાંક દેવી લક્ષ્મીની પૂજામાં, અને ક્યાંક અસુરોના વધના ઉત્સવમાં. આ વર્ષે, 2025માં, દિવાળીના આ રંગારંગી વર્ણનોને વધુ ઊંડાણથી સમજવા માટે આપણે ભારતના વિવિધ રાજ્યોમાં તેની ઉજવણીની વિગતો જોઈએ.



ઉત્તર ભારત: રામના આગમનની ઉજવણી
ઉત્તર ભારતમાં, ખાસ કરીને ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને દિલ્હી જેવા વિસ્તારોમાં, દિવાળી શ્રી રામના 14 વર્ષના વનવાસ પછી અયોધ્યા પરત ફરવાની ખુશીમાં ઉજવાય છે. લોકો ઘરો અને રસ્તાઓને દીવાઓથી સજાવે છે, જેના કારણે આ તહેવારને 'દીપાવલી' કહેવાય છે. ફટાકડા ફોડીને અને મીઠાઈઓ જેમ કે લાડુ, જલેબી અને ગુલાબ જાંબુ વહેંચીને આ ઉત્સાહ વધુ વધે છે. પાંચ દિવસની આ ઉજવણી ધનતેરસથી શરૂ થાય છે, જેમાં સોનું-ચાંદી ખરીદવાની પરંપરા છે, અને અંતે ભાઈ દોજ પર બહેનો ભાઈઓને તિલક કરે છે. આ વિસ્તારોમાં દિવાળી એ પરિવારીક એકતાનું પ્રતીક છે.

પંજાબ: બંદી છોડ દિવસનો ઉત્સાહ
પંજાબમાં દિવાળીને 'બંદી છોડ દિવસ' તરીકે ઉજવવામાં આવે છે, જે ગુરુ હરગોબિંદજીના 52 રાજાઓને જેલમાંથી મુક્ત કરવાની ઘટનાને સમર્પિત છે. અમૃતસરના સોનેરી મસ્તક ગોલ્ડન ટેમ્પલને લાખો દીવાઓથી સજાવવામાં આવે છે, જેનું દૃશ્ય અત્યંત મનમોહક હોય છે. લોકો લંગરમાં ભોજન કરે છે અને ફટાકડા ફોડીને આ તહેવારની શોભા વધારે છે. પંજાબીઓ માટે આ તહેવાર સ્વતંત્રતા અને ભાઈચારાનું પ્રતીક છે.

પશ્ચિમ ભારત: ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્રમાં લક્ષ્મી પૂજા અને નવા વર્ષની શરૂઆત
ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર જેવા પશ્ચિમી રાજ્યોમાં દિવાળી ધન અને સમૃદ્ધિની દેવી લક્ષ્મીની પૂજા સાથે ઉજવાય છે. ઘરોના થરને સાફ કરીને રંગોળી બનાવવામાં આવે છે અને દરવાજા-જાણે દીવાઓથી રોશન કરવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં દિવાળી નવા વર્ષની શરૂઆત તરીકે ગણાય છે, જેમાં વેપારીઓ તેમના નવા બहीખાતા લખે છે અને ગારબા-ડાંડિયા રાસના નૃત્યો કરે છે. મીઠાઈઓમાં ચકરી, શકરપારા અને ફરાલ જેવા વાનગીઓ તૈયાર થાય છે. મહારાષ્ટ્રમાં નરકાસુર વધની કથા પર આધારિત નરક ચતુર્દશીની ઉજવણી થાય છે, જ્યાં યુવાનો તેલ લગાવીને સ્નાન કરે છે અને ફટાકડા ફોડે છે.

દક્ષિણ ભારત: નમકીન મીઠાઈઓ અને દેવીઓની પૂજા
દક્ષિણ ભારતમાં, તમિલનાડુ, કર્ણાટક, આંધ્ર પ્રદેશ અને કેરળ જેવા રાજ્યોમાં દિવાળીને 'દીપાવલી' કહેવાય છે અને તે ભગવાન કૃષ્ણના નરકાસુર પર વિજયની ઘટના સાથે જોડાયેલી છે. લોકો દીવાઓ પ્રગટાવે છે અને નમકીન મીઠાઈઓ જેમ કે મુરુક્કુ, અધિરસમ અને લક્ષ્મી પુરી વહેંચે છે. તમિલનાડુમાં ઘરોને કોલમ (રંગોળી)થી સજાવવામાં આવે છે અને પારંપરિક વસ્ત્રો પહેરીને પૂજા કરવામાં આવે છે. કર્ણાટકમાં ખાસ તરીકે ગોવા મંડળી અને પાયસ જેવા વાનગીઓ તૈયાર થાય છે, જ્યારે કેરળમાં તેને નરકાસુર વધ તહેવાર તરીકે ઉજવાય છે.

પૂર્વ ભારત: બંગાળમાં કાલી પૂજાનું વિશેષ મહત્વ
પૂર્વ ભારતના બંગાળ અને ઓડિશા જેવા રાજ્યોમાં દિવાળી અને કાલી પૂજા એકસાથે ઉજવાય છે. કાલી માતાની મોટી-મોટી મૂર્તિઓ સ્થાપિત કરીને પૂજા કરવામાં આવે છે, જેમાં ક્યારેક પશુબલિની પરંપરા પણ હોય છે, જોકે આજે તે વધુ પ્રતીકાત્મક બની છે. ફટાકડા અને મીઠાઈઓ જેમ કે સંદેશ અને રસગુલ્લા વહેંચાય છે. આ તહેવાર અહીં શક્તિ અને વિજયનું પ્રતીક છે.

મધ્ય અને પશ્ચિમ ભારત: ગોવા અને પશુ પૂજા
ગોવામાં દિવાળી પોર્ટુગીઝ પ્રભાવવાળી પરંપરાઓ સાથે ઉજવાય છે. નરકાસુરના પુતળાને બાળીને વિજય પરેડ કાઢવામાં આવે છે અને આકાશમાં કંદીલો (સ્કાય લેન્ટર્ન્સ) ઉડાવીને નૃત્ય કરવામાં આવે છે. મધ્ય ભારતમાં, રાજસ્થાન અને મધ્ય પ્રદેશમાં, દિવાળીમાં પશુઓની પૂજા થાય છે – ગાયો, બળદો અને ઘોડાઓને તિલક કરીને ભેટો આપવામાં આવે છે, જે કૃષિ અને પશુપાલનનું મહત્વ દર્શાવે છે. હિમાચલ પ્રદેશમાં 'ભુડી દિવાળી' તરીકે ઓળખાતી આ ઉજવણીમાં અસુરોના પુતળા બાળવામાં આવે છે.

દિવાળી: એકતાની ચમક
ભારતભરમાં દિવાળીની આ વિવિધ રીતો જોઈને લાગે છે કે આ તહેવાર એક નહીં, હજાર રંગોનો છે. તેમ છતાં, તેનું મૂળ સંદેશ સમાન છે – પ્રકાશની જીત, સમૃદ્ધિ અને પરસ્પર પ્રેમ. આ વર્ષે, દિવાળીના આ ઉત્સવમાં ભાગ લઈને આપણે પણ આ વારસાને જીવંત રાખીએ. શુભ દિવાળી!