દેશમાં ટૂંક સમયમાં પ્લાસ્ટિક આધારિત કરન્સી નોટો જોવા મળી શકે છે. Reserve Bank of India (RBI) એક વખત ફરી પોલિમર એટલે કે પ્લાસ્ટિકથી બનેલી કરન્સી નોટો શરૂ કરવાની શક્યતા પર વિચાર કરી રહ્યું છે. RBI ના ગવર્નર Sanjay Malhotra એ આ અંગે માહિતી આપતાં જણાવ્યું હતું કે હાલ આ પ્રસ્તાવ પ્રારંભિક તબક્કામાં છે અને તેના ફાયદા તથા પડકારોનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવી રહ્યું છે.
મોનિટરી પોલિસીની જાહેરાત બાદ મીડિયા સાથે વાતચીત દરમિયાન ગવર્નર મલ્હોત્રાએ જણાવ્યું કે પોલિમર નોટો રજૂ કરવાનો વિચાર હજુ ચર્ચા હેઠળ છે. RBI એ તપાસ કરી રહ્યું છે કે આવી નોટો ભારતીય પરિસ્થિતિમાં કેટલી અસરકારક સાબિત થઈ શકે અને તેને અમલમાં મૂકવાથી લાંબા ગાળે શું લાભ મળી શકે.
આ પણ વાંચો: RBI ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાની જાહેરાત કેમ છે મહત્વપૂર્ણ? : જાણો વ્યાજ દરથી લઈને અર્થતંત્ર સુધી શું છે દાવ પર
શું હોય છે પોલિમર કરન્સી નોટ?
હાલ ભારતમાં ઉપયોગમાં લેવાતી કરન્સી નોટો ખાસ પ્રકારના કોટન આધારિત કાગળમાંથી બનાવવામાં આવે છે. જ્યારે પોલિમર નોટો વિશેષ પ્રકારના પ્લાસ્ટિક મટિરિયલમાંથી તૈયાર કરવામાં આવે છે. વિશ્વના અનેક દેશો છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી આ પ્રકારની નોટોનો સફળતાપૂર્વક ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.
પોલિમર નોટોની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની મજબૂતાઈ અને લાંબી આયુષ્ય છે. સામાન્ય કાગળની નોટોની સરખામણીએ આવી નોટો વધુ સમય સુધી ઉપયોગમાં રહી શકે છે. વરસાદ, ભેજ અથવા પાણીના સંપર્કથી પણ તે સહેલાઈથી ખરાબ થતી નથી. પરિણામે નોટ ફાટી જવાની, ભીંજાઈ જવાની અથવા ઝડપથી ઘસાઈ જવાની સમસ્યા ઘણી હદ સુધી ઘટી શકે છે.
નકલી નોટો સામે પણ બનશે અસરકારક હથિયાર
પોલિમર નોટોમાં આધુનિક સુરક્ષા સુવિધાઓ ઉમેરવી વધુ સરળ હોય છે. પારદર્શક વિન્ડો, ખાસ હોલોગ્રાફિક ડિઝાઇન અને અદ્યતન સુરક્ષા તત્વો જેવા ફીચર્સના કારણે આવી નોટોની નકલ કરવી મુશ્કેલ બની જાય છે.
વિશ્વભરમાં જ્યાં પોલિમર કરન્સીનો ઉપયોગ થાય છે ત્યાં નકલી નોટોના બનાવોમાં ઘટાડો નોંધાયો હોવાનું માનવામાં આવે છે. તેથી જો ભારતમાં પણ પોલિમર નોટો અમલમાં આવે તો કરન્સી સુરક્ષામાં વધારો થઈ શકે છે.
એક દાયકાથી વધુ જૂનો છે પ્રસ્તાવ
પોલિમર નોટોનો વિચાર ભારત માટે નવો નથી. લગભગ દસ વર્ષ પહેલા પણ આ મુદ્દે ગંભીર ચર્ચા થઈ હતી. વર્ષ 2014માં કેન્દ્ર સરકારે સંસદમાં માહિતી આપી હતી કે દેશના વિવિધ હવામાન અને ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં રાખીને પસંદ કરાયેલા પાંચ શહેરોમાં પોલિમર નોટોનું પરીક્ષણ કરવામાં આવશે.
તે સમયે કોચી, મૈસુર, જયપુર, શિમલા અને ભુવનેશ્વરમાં ટ્રાયલ આધારે એક અબજ જેટલી ₹10 ની પોલિમર નોટો જારી કરવાની યોજના હતી. જોકે ટેકનિકલ અને ઓપરેશનલ પડકારોને કારણે આ યોજના આગળ વધી શકી નહોતી અને અંતે તેને સ્થગિત કરવામાં આવી હતી.
આ પણ વાંચો: RBIનો મોટો નિર્ણય : રેપો રેટ 5.25% પર યથાવત્, જાણો હોમ લોન અને કાર લોનની EMI પર શું થશે અસર
કેમ વધી રહી છે પોલિમર નોટોની જરૂરિયાત?
ભારતમાં દર વર્ષે મોટી સંખ્યામાં જૂની અને ખરાબ થયેલી નોટો પાછી ખેંચવી પડે છે. નોટોના પુનઃમુદ્રણ અને નિકાલ પાછળ મોટો ખર્ચ થાય છે. પોલિમર નોટો લાંબા સમય સુધી ટકી રહેતી હોવાથી છાપકામનો કુલ ખર્ચ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.
નોટોની આયુષ્ય વધવાથી કરન્સી મેનેજમેન્ટ વધુ અસરકારક બની શકે છે અને નોટોના નિકાલથી થતો પર્યાવરણીય બોજ પણ ઘટાડવાની શક્યતા રહે છે. જોકે શરૂઆતમાં પોલિમર નોટોનું ઉત્પાદન ખર્ચ કાગળની નોટો કરતાં વધારે હોઈ શકે છે, તેથી RBI તેના આર્થિક પાસાંનું પણ મૂલ્યાંકન કરી રહ્યું છે.
RBIએ રેપો રેટ યથાવત રાખ્યો
આ દરમિયાન RBIએ તાજેતરની મોનિટરી પોલિસી સમીક્ષામાં રેપો રેટમાં કોઈ ફેરફાર કર્યો નથી. કેન્દ્રીય બેંકે રેપો રેટ 5.25 ટકા પર યથાવત રાખ્યો છે.
સાથે જ RBIએ ચાલુ નાણાકીય વર્ષ માટે દેશના આર્થિક વિકાસદરના અંદાજમાં થોડો ઘટાડો કરીને તેને 6.6 ટકા કર્યો છે. બીજી તરફ છૂટક મોંઘવારીના અંદાજમાં વધારો કરીને તેને 5.1 ટકા સુધી પહોંચાડવામાં આવ્યો છે. વૈશ્વિક આર્થિક અનિશ્ચિતતા અને વધતા ખર્ચને ધ્યાનમાં રાખીને આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે.
આ પણ વાંચો: જાન્યુઆરીથી માર્ચ સુધી ભારતની GDPએ ભરી હરણફાળ : 7.8% વૃદ્ધિ સાથે નોંધાવી મજબૂત ગતિ
આગળ શું?
હાલ પોલિમર કરન્સી અંગે કોઈ અંતિમ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો નથી. RBI આગામી મહિનાઓમાં તેના ટેકનિકલ, આર્થિક અને વ્યવહારિક પાસાઓનું મૂલ્યાંકન કરશે. જો પરિણામો સકારાત્મક રહેશે તો ભારત પણ ઓસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા, યુકે અને અન્ય અનેક દેશોની જેમ પોલિમર કરન્સી અપનાવનારા દેશોની યાદીમાં સામેલ થઈ શકે છે.
