ભારતીય રેલવેમાં દરરોજ કરોડો લોકો મુસાફરી કરે છે. ટ્રેનમાં બેસતી વખતે અથવા કોઈ નવા શહેરના રેલવે સ્ટેશન પર પહોંચ્યા પછી આપણું ધ્યાન સામાન્ય રીતે ટ્રેનના સમય અને પ્લેટફોર્મ પર હોય છે. પરંતુ સ્ટેશનના નામ પર નજર કરીએ તો ઘણી વખત તેની પાછળ 'જંકશન', 'ટર્મિનલ', 'સેન્ટ્રલ' અથવા 'કેન્ટ' જેવા શબ્દો લખેલા જોવા મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે, મુંબઈ સેન્ટ્રલ, મથુરા જંકશન, આનંદ વિહાર ટર્મિનલ અને આગ્રા કેન્ટ. આ શબ્દોનો અર્થ શું છે અને સ્ટેશનના નામ સાથે તેઓ કેમ જોડવામાં આવે છે તે જાણવું પણ રસપ્રદ છે.
આમાંથી કેટલાક શબ્દો સ્ટેશનની રેલવે કનેક્ટિવિટી દર્શાવે છે, જ્યારે કેટલાક શબ્દો શહેરના ઐતિહાસિક, ભૌગોલિક અથવા વહીવટી સંદર્ભ સાથે જોડાયેલા હોય છે. જોકે, એક મહત્વની બાબત એ છે કે 'સેન્ટ્રલ' અથવા 'કેન્ટ' જેવા શબ્દોને દરેક સ્ટેશન માટે લાગુ પડતા કડક ટેકનિકલ વર્ગીકરણ તરીકે સમજવું યોગ્ય નથી. ચાલો સરળ ભાષામાં સમજીએ કે આ શબ્દોનો સામાન્ય અર્થ શું થાય છે.
'ટર્મિનલ' અથવા 'ટર્મિનસ' એટલે શું?
રેલવે સ્ટેશનના નામમાં 'ટર્મિનલ' અથવા 'ટર્મિનસ' શબ્દનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે એવા સ્ટેશન માટે થાય છે જ્યાં કોઈ રેલવે રૂટનો અંત આવે છે અથવા જ્યાંથી તે ચોક્કસ દિશામાં આગળ રેલવે લાઇન ઉપલબ્ધ નથી. આવી સ્થિતિમાં ટ્રેન પોતાની મુસાફરી પૂર્ણ કર્યા બાદ સામાન્ય રીતે પરત ફરવા માટે દિશા બદલે છે અથવા રેલવે યાર્ડમાં જઈને બીજી સેવા માટે તૈયાર કરવામાં આવે છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો, ટર્મિનલને તમે રેલવે માર્ગના 'અંતિમ પડાવ' તરીકે સમજી શકો છો. જોકે, કોઈ સ્ટેશનને ટર્મિનલ કહેવામાં આવે છે એટલે સમગ્ર સ્ટેશનમાંથી કોઈપણ દિશામાં રેલવે લાઇન જતી નથી એવું દરેક કિસ્સામાં માનવું યોગ્ય નથી. ઘણી વખત સ્ટેશન કોઈ ચોક્કસ રૂટની ટર્મિનલ સેવા માટે મહત્વપૂર્ણ હોય છે.
મુંબઈનું છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ ટર્મિનસ અને દિલ્હીમાં આવેલું આનંદ વિહાર ટર્મિનલ આવા નામોના જાણીતા ઉદાહરણો છે. ભારતીય રેલવેના દસ્તાવેજોમાં પણ વિવિધ મોટા શહેરી રેલવે વિસ્તારોમાં એકથી વધુ ટર્મિનલ સ્ટેશનોનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે, મુંબઈ વિસ્તારમાં બાંદ્રા, મુંબઈ સેન્ટ્રલ, દાદર અને છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ ટર્મિનસ સહિત અનેક મહત્વપૂર્ણ ટર્મિનલનો સમાવેશ થાય છે.
'જંકશન' એટલે શું?
'જંકશન' શબ્દ રેલવે મુસાફરોમાં સૌથી વધુ સાંભળવા મળતો શબ્દ છે. સામાન્ય રીતે એવું સ્ટેશન જ્યાં એકથી વધુ રેલવે માર્ગો અથવા રૂટો એકબીજા સાથે જોડાય છે અને ત્યાંથી ટ્રેનો અલગ-અલગ દિશામાં જઈ શકે છે, તેને જંકશન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આવા સ્ટેશનો રેલવે નેટવર્ક માટે વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ હોય છે. કારણ કે અહીંથી ટ્રેનને એક રૂટ પરથી બીજા રૂટ પર લઈ જવાની અથવા અલગ દિશામાં મોકલવાની સુવિધા હોય છે. મુસાફરો માટે પણ આવા સ્ટેશનો મહત્વપૂર્ણ બને છે, કારણ કે એક જ સ્થળેથી અલગ-અલગ શહેરો તરફ જતી ટ્રેનો મળી શકે છે. મથુરા જંકશન, પટના જંકશન અને અન્ય અનેક સ્ટેશનોના નામમાં 'જંકશન' શબ્દ જોવા મળે છે. જોકે, 'જંકશન'નો અર્થ માત્ર સ્ટેશન મોટું છે એવો નથી. તેનો મુખ્ય સંબંધ રેલવે લાઇન અને રૂટના જોડાણ સાથે છે.
આ પણ વાંચો: દિલ્હી કૂચ વચ્ચે ખેડૂતોને મોટી રાહત : સરકારે તાત્કાલિક બે મહત્વની માંગ સ્વીકારી
'સેન્ટ્રલ' નામનો અર્થ શું થાય?
'સેન્ટ્રલ' શબ્દને લઈને ઘણી વખત લોકો એવું માને છે કે તે શહેરનું સૌથી મોટું અથવા એકમાત્ર મુખ્ય રેલવે સ્ટેશન હોય છે. હકીકતમાં દરેક શહેરમાં 'સેન્ટ્રલ' નામ ધરાવતું સ્ટેશન હોવું જરૂરી નથી અને 'સેન્ટ્રલ' શબ્દ કોઈ એકસરખી ટેકનિકલ વ્યાખ્યા હેઠળ તમામ સ્ટેશનો માટે વપરાય છે એવું પણ કહી શકાય નહીં. મોટા શહેરોમાં એકથી વધુ મહત્વપૂર્ણ રેલવે સ્ટેશન હોય ત્યારે કોઈ ઐતિહાસિક રીતે મહત્વપૂર્ણ અથવા શહેરના મુખ્ય રેલવે કેન્દ્ર તરીકે વિકસેલા સ્ટેશનના નામમાં 'સેન્ટ્રલ' શબ્દ જોવા મળે છે. મુંબઈ સેન્ટ્રલ અને ચેન્નાઈ સેન્ટ્રલ તેના જાણીતા ઉદાહરણો છે.
આવા સ્ટેશનો સામાન્ય રીતે મોટી સંખ્યામાં ટ્રેનો અને મુસાફરોનું સંચાલન કરતા હોય છે. જોકે, કોઈ સ્ટેશનને ‘સેન્ટ્રલ’ કહેવામાં આવે એટલે તે જ શહેરનું સૌથી વ્યસ્ત સ્ટેશન છે એવું જરૂરી નથી. સ્ટેશનનું મહત્વ સમય સાથે ટ્રેનના રૂટ, ઉપનગરીય સેવાઓ અને મુસાફરોની સંખ્યાના આધારે બદલાઈ શકે છે.
'કેન્ટ' એટલે શું? રેલવે સ્ટેશનના નામમાં કેમ આવે છે?
રેલવે સ્ટેશનના નામ સાથે 'Cantt' લખેલું જોવા મળે ત્યારે તેનો સંબંધ સામાન્ય રીતે 'Cantonment' એટલે કે સૈન્ય છાવણી વિસ્તાર સાથે હોય છે. બ્રિટિશ સમયથી ભારતના અનેક શહેરોમાં સૈન્ય છાવણીઓ વિકસાવવામાં આવી હતી અને આવા વિસ્તારોની નજીક આવેલા રેલવે સ્ટેશનોના નામમાં 'Cantonment' અથવા તેનું સંક્ષિપ્ત સ્વરૂપ 'Cantt' જોડાયું. આથી આગ્રા કેન્ટ, અંબાલા કેન્ટ અને દિલ્હી કેન્ટ જેવા સ્ટેશનના નામ જોવા મળે છે. અહીં 'કેન્ટ' શબ્દનો મુખ્ય સંકેત સ્ટેશનની આસપાસના ભૌગોલિક વિસ્તાર અથવા ઐતિહાસિક સૈન્ય છાવણી સાથેના સંબંધ તરફ હોય છે. તેનો અર્થ એવો નથી કે સ્ટેશન માત્ર સૈન્ય કર્મચારીઓ માટે જ છે. સામાન્ય મુસાફરો પણ આવા સ્ટેશનો પરથી નિયમિત રીતે ટ્રેનમાં મુસાફરી કરે છે.
તો સૌથી વ્યસ્ત સ્ટેશન કયું?
ભારતમાં 'સૌથી વ્યસ્ત રેલવે સ્ટેશન' નક્કી કરવા માટે કયો માપદંડ અપનાવવામાં આવે છે તેના આધારે જવાબ બદલાઈ શકે છે. ટ્રેન હેન્ડલિંગ, કુલ મુસાફરો, રોજિંદી અવરજવર, ઉપનગરીય ટ્રેનો અથવા શરૂ અને પૂર્ણ થતી ટ્રેનોની સંખ્યા જેવા અલગ-અલગ માપદંડો હોઈ શકે છે. હાવડા સ્ટેશન ભારતના સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને અત્યંત વ્યસ્ત રેલવે કેન્દ્રોમાંનું એક છે. ઈસ્ટર્ન રેલવેની સત્તાવાર માહિતી મુજબ હાવડા સ્ટેશન પર દરરોજ મોટી સંખ્યામાં મેઈલ, એક્સપ્રેસ અને ઉપનગરીય ટ્રેનોનું સંચાલન થાય છે અને સ્ટેશનનો સરેરાશ દૈનિક ફૂટફોલ પણ ખૂબ ઊંચો છે. એક સત્તાવાર ઈસ્ટર્ન રેલવે પેજ પર હાવડા સ્ટેશન માટે દરરોજ 252 મેઈલ/એક્સપ્રેસ ટ્રેનો, 500 ઉપનગરીય EMU અને 20 પેસેન્જર ટ્રેનો હેન્ડલ થતી હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું છે, જ્યારે સરેરાશ દૈનિક ફૂટફોલ આશરે 8.96 લાખ દર્શાવવામાં આવ્યો છે.
જોકે, હાવડાને 'ભારતનું એકમાત્ર સૌથી વ્યસ્ત સ્ટેશન' કહેવું સાવચેત વિના યોગ્ય નથી, કારણ કે અલગ માપદંડો અનુસાર અન્ય મોટા રેલવે કેન્દ્રો પણ ટોચ પર આવી શકે છે. ભારતીય રેલવેના દસ્તાવેજોમાં પણ મોટા શહેરી વિસ્તારોને ઘણી વખત એકથી વધુ સ્ટેશનોના ક્લસ્ટર તરીકે ગણવામાં આવે છે.
આ રીતે હવે જ્યારે તમે ટ્રેનમાં મુસાફરી કરો અને સ્ટેશનના નામ પાછળ 'ટર્મિનલ', 'જંકશન', 'સેન્ટ્રલ' અથવા 'કેન્ટ' લખેલું જુઓ, ત્યારે તમને તેના પાછળનો સંદર્ભ સમજવામાં મુશ્કેલી નહીં પડે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો 'ટર્મિનલ' સામાન્ય રીતે રૂટના અંત સાથે, 'જંકશન' અનેક રેલવે માર્ગોના જોડાણ સાથે, 'સેન્ટ્રલ' મોટા શહેરના મહત્વપૂર્ણ રેલવે કેન્દ્રની ઓળખ સાથે અને 'કેન્ટ' સૈન્ય છાવણી વિસ્તાર સાથે જોડાયેલો શબ્દ છે. જોકે, દરેક નામ પાછળનો ચોક્કસ વહીવટી અથવા ઐતિહાસિક સંદર્ભ અલગ હોઈ શકે છે.
