દિલ્હીમાં ક્વાડ વિદેશ મંત્રીઓની બેઠક : હિંદ-પ્રશાંત સુરક્ષા પર ચર્ચા

બદલાતા વૈશ્વિક સમીકરણો વચ્ચે ક્વાડ દેશોની સુસંગતતા જાળવી રાખવા નવી દિલ્હીમાં મંથન

ભારત આજે નવી દિલ્હીમાં ક્વાડ (Quad) સમૂહના વિદેશ મંત્રીઓની એક મહત્વપૂર્ણ બેઠકની યજમાની કરી રહ્યું છે. આ હાઈ-લેવલ બેઠકની અધ્યક્ષતા ભારતના વિદેશ મંત્રી ડૉ. એસ. જયશંકર કરશે. બેઠકમાં ભાગ લેવા માટે અમેરિકાના વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયો, ઓસ્ટ્રેલિયાના વિદેશ મંત્રી પેની વોંગ અને જાપાનના વિદેશ મંત્રી તોશિમિત્સુ મોટેગી નવી દિલ્હી પહોંચી ગયા છે. ક્વાડ સમૂહના આ તમામ નેતાઓ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સાથે પણ મુલાકાત કરે તેવી શક્યતા છે.

ઇન્ડો-પેસિફિક અને વૈશ્વિક પડકારો પર નજર

ભારત હાલમાં ક્વાડ સમૂહની અધ્યક્ષતા કરી રહ્યું છે. આ મહત્વપૂર્ણ બેઠકમાં ઇન્ડો-પેસિફિક (હિંદ-પ્રશાંત) ક્ષેત્રની સુરક્ષા, આર્થિક સહયોગ, દરિયાઈ સુરક્ષા અને કટોકટી જેવા મુખ્ય મુદ્દાઓ પર વિગતવાર ચર્ચા કરવામાં આવશે. નિષ્ણાતોના મતે, આ બેઠક એવા સમયે યોજાઈ રહી છે જ્યારે પશ્ચિમ એશિયાના તણાવ અને અમેરિકા-ચીનના બદલાતા સંબંધોને કારણે વૈશ્વિક રાજનીતિમાં મોટા ફેરફારો જોવા મળી રહ્યા છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ તાજેતરમાં જ ચીનના પ્રવાસેથી પરત ફર્યા છે, જેના કારણે ક્વાડની વ્યૂહાત્મક અગત્યતાને લઈને પણ સવાલો ઉભા થયા હતા.

નવી દિલ્હીની આ બેઠકનો મુખ્ય હેતુ એ મજબૂત સંદેશ આપવાનો છે કે ક્વાડ હજુ પણ ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં આર્થિક, રાજકીય અને સુરક્ષા સહયોગ માટેનું એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ વૈશ્વિક મંચ છે. લોવી ઇન્સ્ટિટ્યૂટના ઇન્ડિયા ચેર શ્રુતિ પંડાલઈએ જણાવ્યું હતું કે, આ બેઠક બદલાતા અમેરિકા-ચીન સમીકરણો છતાં ક્વાડની સુસંગતતા જાળવી રાખવાનો સ્પષ્ટ સંકેત આપશે.

ભારત-અમેરિકા સંબંધો અને ક્વાડમાં તણાવ

છેલ્લા કેટલાક સમયથી ક્વાડ સંગઠનની અંદર આંતરિક તણાવ વધ્યો છે. વર્ષ 2024માં અમેરિકાના તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ જો બાઈડને ડેલોવેરમાં ક્વાડ નેતાઓની સમિટ યોજી હતી. ત્યારબાદ, આગામી લીડર્સ સમિટ વર્ષ 2025માં ભારતમાં યોજાવાની હતી, પરંતુ કેટલાક કારણોસર તે થઈ શકી નહીં.

વિવિધ અહેવાલો અનુસાર, ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે વ્યાપારી અને રાજદ્વારી સ્તરે વધેલો તણાવ આનું એક મોટું કારણ હતું. રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ભારતીય સામાન પર ટેરિફ અને વધારાના શુલ્ક લગાવ્યા હતા, જેના કારણે બંને દેશોના સંબંધોમાં ખટાશ આવી હતી. જોકે, ફેબ્રુઆરી 2026ની શરૂઆતમાં એક વેપાર કરાર થયા બાદ આ ટેરિફ હટાવી લેવામાં આવ્યા હતા. આ સિવાય, ટ્રમ્પ દ્વારા રશિયા પાસેથી ભારતના હથિયાર ખરીદવાની ટીકા અને ભારત-પાકિસ્તાન સરહદી સંઘર્ષમાં મધ્યસ્થતા કરવાના દાવા જેવા સંવેદનશીલ મુદ્દાઓએ પણ નવી દિલ્હી અને વોશિંગ્ટન વચ્ચે અસ્વસ્થતા વધારી હતી.

વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયો સામે મોટો પડકાર

હવે અમેરિકાના નવા વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયો ભારત આવ્યા છે અને તેમના પર બંને દેશોના દ્વિપક્ષીય સંબંધોને સુધારવાની મોટી જવાબદારી છે. જોકે, નિષ્ણાતો માને છે કે રુબિયો માટે આ કામ સરળ નહીં હોય, કારણ કે રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પનું ધ્યાન હાલમાં પશ્ચિમ એશિયા અને અન્ય વૈશ્વિક સંકટો તરફ વધુ છે.

જર્મન વેબસાઇટ DWના અહેવાલ મુજબ, અમેરિકા, જાપાન અને ઓસ્ટ્રેલિયા પહેલાથી જ મજબૂત સુરક્ષા સહયોગી હતા, પરંતુ ક્વાડનો અસલી હેતુ ભારતને આ જૂથમાં જોડીને તેનો પ્રભાવ વધારવાનો હતો. પરંતુ અમેરિકી પ્રશાસન ભારતની વ્યૂહાત્મક અગત્યતાને સંપૂર્ણપણે સમજી શક્યું નથી, જેનાથી ભારત સરકાર નારાજ હોવાનું મનાય છે. હાલમાં જાપાન અને ઓસ્ટ્રેલિયા સતત એવા પ્રયાસો કરી રહ્યા છે કે ક્વાડનું અસ્તિત્વ જોખમાય નહીં.

આગામી રોડમેપ અને ચીનનો ફાયદો

અમેરિકી નિષ્ણાત ડેરેક ગ્રોસમેને ચેતવણી આપી છે કે જો રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ આગામી ક્વાડ નેતાઓની સમિટમાં ભાગ નહીં લે, તો આ સંગઠન ધીમે-ધીમે પોતાનું મહત્વ ગુમાવી દેશે. નેતાઓની આગામી ક્વાડ સમિટ વર્ષ 2026ના અંતમાં ઓસ્ટ્રેલિયામાં યોજાવાની સંભાવના છે. નિષ્ણાતોનું સ્પષ્ટપણે માનવું છે કે જો ક્વાડ નબળું પડશે, તો વૈશ્વિક સ્તરે તેનો સૌથી મોટો સીધો ફાયદો ચીનને થશે.