દેશભરમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના સતત વધી રહેલા ભાવ વચ્ચે ફરી એકવાર આ બંને ઇંધણને GSTના દાયરામાં લાવવાની માંગ તેજ બની છે. વેપારી સંગઠન CTI દ્વારા વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને પત્ર લખીને પેટ્રોલ અને ડીઝલ પર GST લાગુ કરવાની માંગ કરવામાં આવી છે. દલીલ એવી કરવામાં આવી રહી છે કે જો આ બંને ઇંધણ પર એકસરખો GST લાગુ કરવામાં આવે તો સામાન્ય લોકોને પ્રતિ લિટર મોટા પ્રમાણમાં રાહત મળી શકે છે અને દેશભરમાં પેટ્રોલના ભાવમાં એકરૂપતા આવશે.
હાલમાં દેશના અલગ-અલગ રાજ્યોમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ અલગ છે, કારણ કે દરેક રાજ્ય પોતાની રીતે VAT વસૂલે છે. કેન્દ્ર સરકાર એક્સાઇઝ ડ્યૂટી વસૂલે છે, જ્યારે રાજ્ય સરકારો VAT દ્વારા આવક મેળવે છે. આ કારણે એક રાજ્યમાં પેટ્રોલ 94 રૂપિયા હોય તો બીજા રાજ્યમાં 105 રૂપિયા સુધી પહોંચી જાય છે.
હાલ પેટ્રોલનો ભાવ કેવી રીતે નક્કી થાય છે?
પેટ્રોલ અને ડીઝલના વર્તમાન ભાવમાં મુખ્યત્વે ચાર બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. પ્રથમ ક્રૂડ ઓઇલનો બેઝ પ્રાઇસ, ત્યારબાદ કેન્દ્ર સરકારની એક્સાઇઝ ડ્યૂટી, પછી રાજ્ય સરકારનો VAT અને અંતે ડીલર કમિશન ઉમેરવામાં આવે છે. આ તમામ ટેક્સ અને ખર્ચ ઉમેરાયા બાદ ગ્રાહક સુધી પહોંચતી કિંમત ઘણી વધી જાય છે.
વેપારી સંગઠન CTIના અંદાજ મુજબ દિલ્હીમાં પેટ્રોલની મૂળ કિંમત આશરે 66.29 રૂપિયા પ્રતિ લિટર છે. તેના ઉપર કેન્દ્ર સરકાર લગભગ 11.90 રૂપિયાની એક્સાઇઝ ડ્યૂટી વસૂલે છે, જ્યારે રાજ્ય સરકારનો VAT આશરે 16 રૂપિયા થાય છે. ત્યારબાદ ડીલર કમિશન ઉમેરાતા પેટ્રોલનો ભાવ લગભગ 100 રૂપિયાની આસપાસ પહોંચે છે.
આ પણ વાંચો: UPSCમાં મોટો બદલાવ : હવે પ્રિલિમ્સ પછી તરત જ જાહેર થશે ઓફિશિયલ Answer Key
GST લાગુ થશે તો કેટલો ઘટાડો થઈ શકે?
અહેવાલો અનુસાર જો પેટ્રોલ અને ડીઝલને 18 ટકા GST સ્લેબ હેઠળ લાવવામાં આવે તો ટેક્સનો કુલ ભાર હાલની સરખામણીએ ઘણો ઓછો થઈ શકે છે. નિષ્ણાતોના અંદાજ પ્રમાણે દિલ્હીમાં પેટ્રોલનો ભાવ આશરે 78 રૂપિયા પ્રતિ લિટર સુધી આવી શકે છે. એટલે કે સામાન્ય લોકોને પ્રતિ લિટર 20 થી 22 રૂપિયાની સીધી રાહત મળી શકે.
ડીઝલના ભાવમાં પણ નોંધપાત્ર ઘટાડો શક્ય છે, જેનો સીધો ફાયદો પરિવહન ક્ષેત્રને મળશે. ટ્રાન્સપોર્ટ સસ્તું બનવાથી ખાદ્ય પદાર્થો, શાકભાજી, દૂધ અને અન્ય આવશ્યક ચીજવસ્તુઓના ભાવ પર પણ સકારાત્મક અસર પડી શકે છે.
આ ઉપરાંત દેશભરમાં “વન નેશન, વન ટેક્સ”ની વિચારધારા વધુ મજબૂત બનશે. હાલ દરેક રાજ્યના અલગ ટેક્સને કારણે કિંમતોમાં અસમાનતા જોવા મળે છે, જ્યારે GSTથી સમગ્ર દેશમાં એકસરખો ટેક્સ માળખો શક્ય બનશે.
આ પણ વાંચો: પ.બંગાળમાં રોહિંગ્યા ઘુસણખોરો સામે સરકાર એક્શનમાં : 'હોલ્ડિંગ સેન્ટર' બનાવશે સરકાર
સરકાર માટે સૌથી મોટો પડકાર શું?
પેટ્રોલ-ડીઝલને GST હેઠળ લાવવાની ચર્ચા વર્ષોથી ચાલી રહી છે, પરંતુ હજુ સુધી તેનો અમલ થયો નથી. તેની પાછળનું સૌથી મોટું કારણ સરકારોની આવક છે. કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકાર બંનેને પેટ્રોલ અને ડીઝલ પરના ટેક્સથી દર વર્ષે લાખો કરોડ રૂપિયાની આવક થાય છે.
જો GST લાગુ થાય તો હાલની સરખામણીએ ટેક્સ વસૂલાતમાં મોટો ઘટાડો થઈ શકે છે. રાજ્ય સરકારો માટે VAT આવકનો મોટો સ્ત્રોત છે. ઘણા રાજ્યો પોતાની વિકાસ યોજનાઓ, કર્મચારીઓના પગાર અને જાહેર સેવાઓ માટે આ આવક પર નિર્ભર છે. તેથી રાજ્યો GST હેઠળ આવવા માટે સરળતાથી તૈયાર નથી થતા.
કેન્દ્ર સરકાર માટે પણ એક્સાઇઝ ડ્યૂટી આવકનું મહત્વનું સાધન છે. કોરોના મહામારી પછી સરકારે અનેક વખત પેટ્રોલ અને ડીઝલ પરની ડ્યૂટી વધારીને આવક વધારવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. તેથી GST અમલનો નિર્ણય આર્થિક રીતે સરળ માનવામાં આવતો નથી.
સામાન્ય લોકોને શું ફાયદો મળશે?
જો પેટ્રોલ-ડીઝલ સસ્તું થાય તો તેની સીધી અસર સામાન્ય લોકોના માસિક ખર્ચ પર પડશે. ખાનગી વાહન ચલાવનારા લોકોને ઇંધણ ખર્ચમાં રાહત મળશે. ટ્રાન્સપોર્ટેશન સસ્તું બનતા માલવહન ખર્ચ ઘટશે અને બજારમાં મોંઘવારીમાં ઘટાડાની શક્યતા ઉભી થશે.ખેડૂતોને પણ ડીઝલના ઓછા ભાવથી લાભ થશે, કારણ કે ખેતીમાં ટ્રેક્ટર અને અન્ય મશીનો માટે ડીઝલનો મોટાપાયે ઉપયોગ થાય છે. જાહેર પરિવહન ક્ષેત્રમાં પણ ભાડાં ઘટવાની શક્યતા રહે છે.
શું નજીકના ભવિષ્યમાં નિર્ણય શક્ય છે?
અર્થશાસ્ત્રીઓનું માનવું છે કે પેટ્રોલ અને ડીઝલને GST હેઠળ લાવવાનો નિર્ણય માત્ર આર્થિક નહીં પરંતુ રાજકીય રીતે પણ મહત્વનો છે. કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે સહમતિ જરૂરી હોવાથી આ મુદ્દે ઝડપી નિર્ણય લેવો મુશ્કેલ માનવામાં આવે છે.
જોકે, વધતી મોંઘવારી અને સામાન્ય લોકો પર વધી રહેલા આર્થિક બોજ વચ્ચે ફરી એકવાર આ મુદ્દે ચર્ચા તેજ બની છે. જો સરકારો આવકના વૈકલ્પિક સ્ત્રોત શોધી શકે અને રાજ્યોને પૂરતું વળતર આપવાની વ્યવસ્થા ઉભી થાય, તો ભવિષ્યમાં પેટ્રોલ-ડીઝલને GST હેઠળ લાવવાનો માર્ગ ખુલ્લો થઈ શકે છે.
