કેન્દ્ર સરકારે માનવ સ્વાસ્થ્ય, પર્યાવરણ અને ખાદ્ય સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને દેશના સૌથી વિવાદાસ્પદ હર્બિસાઇડ પૈકીના એક પેરાક્વાટ ડાયક્લોરાઇડ (Paraquat Dichloride) સામે મોટું પગલું ભર્યું છે. કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલયે આ જીવલેણ નીંદણનાશક પર સમગ્ર દેશમાં પ્રતિબંધ મૂકવા માટે ડ્રાફ્ટ નોટિફિકેશન જાહેર કર્યું છે. ડ્રાફ્ટ અનુસાર પેરાક્વાટ ડાયક્લોરાઇડની આયાત, ઉત્પાદન, વેચાણ, પરિવહન, વિતરણ અને ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ લાગુ કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવી છે. સરકારનું માનવું છે કે આ રસાયણ માનવ જીવન, ખાદ્ય શ્રૃંખલા અને પર્યાવરણ માટે ગંભીર જોખમ ઊભું કરે છે.
ડ્રાફ્ટ નોટિફિકેશન જાહેર થતાં જ કૃષિ ક્ષેત્ર, એગ્રો-કેમિકલ ઉદ્યોગ અને ખેડૂતોમાં તેની વ્યાપક ચર્ચા શરૂ થઈ છે. સરકારના નિર્ણય પાછળ મુખ્ય કારણ તરીકે માનવ આરોગ્ય પર તેની ગંભીર અસર અને કૃષિ ક્ષેત્રમાં તેના કથિત ગેરકાયદેસર ઉપયોગને જવાબદાર માનવામાં આવ્યો છે. જોકે, આ હજુ ડ્રાફ્ટ તબક્કામાં હોવાથી સરકારે સંબંધિત પક્ષો પાસેથી સૂચનો અને વાંધા માંગ્યા છે.
પેરાક્વાટ ડાયક્લોરાઇડ કેમ ગણાય છે એટલું જોખમી?
તબીબી નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ પેરાક્વાટ ડાયક્લોરાઇડ વિશ્વના સૌથી ઝેરી હર્બિસાઇડ પૈકીનું એક છે. જો કોઈ વ્યક્તિ તેના સીધા સંપર્કમાં આવે અથવા ભૂલથી તેનું સેવન કરે તો શરીર પર તેની ગંભીર અસર થઈ શકે છે. ખાસ કરીને ફેફસાં, કિડની અને યકૃત પર આ રસાયણ ઝડપથી નુકસાન પહોંચાડે છે. તેની અસરથી શ્વસનતંત્ર ગંભીર રીતે પ્રભાવિત થઈ શકે છે અને ગંભીર કિસ્સાઓમાં જીવનું જોખમ પણ ઊભું થઈ શકે છે. તબીબી સાહિત્યમાં પણ પેરાક્વાટ ઝેરીકરણને ગંભીર માનવામાં આવે છે. અનેક દેશોમાં તેના કારણે થયેલા અકસ્માતો અને મૃત્યુના કેસો નોંધાયા બાદ તેના ઉપયોગ પર કડક નિયંત્રણ અથવા સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.
ખેડૂતો દ્વારા ગેરઉપયોગ બન્યો ચિંતાનો વિષય
સરકારી નિયમો મુજબ પેરાક્વાટ ડાયક્લોરાઇડનો ઉપયોગ માત્ર મર્યાદિત અને મંજૂર પાકોમાં જ થઈ શકે છે. જોકે, વિવિધ રાજ્યોમાં તેના ગેરઉપયોગના અહેવાલો સામે આવ્યા હતા. ખાસ કરીને કેટલાક વિસ્તારોમાં મગ સહિતના પાકને કાપણી પહેલાં ઝડપથી સુકવવા માટે તેનો છંટકાવ કરવામાં આવતો હોવાનું સામે આવ્યું હતું. આવી પ્રક્રિયાને કારણે પાકમાં રસાયણના અવશેષો રહેવાની શક્યતા વધે છે, જે પછી ખાદ્ય પદાર્થો મારફતે માનવ શરીરમાં પ્રવેશી શકે છે. સરકારનું માનવું છે કે ફૂડ ચેનમાં આવા ઝેરી રસાયણના પ્રવેશને રોકવા માટે કડક કાર્યવાહી જરૂરી બની ગઈ હતી.
આ પણ વાંચો: ગુજરાતનાં હવામાનમાં આવશે પલટો : આગામી અઠવાડિયાથી અનેક જિલ્લાઓમાં વરસાદની IMDની આગાહી
કંપનીઓ માટે કડક નિયમો લાગુ થશે
ડ્રાફ્ટ નોટિફિકેશન મુજબ પેરાક્વાટ ડાયક્લોરાઇડ સંબંધિત નોંધણી ધરાવતી કંપનીઓ માટે પણ કડક જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે. સરકાર દ્વારા જારી કરાયેલા નોંધણી પ્રમાણપત્રો રદ કરવાની પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવશે. ઉત્પાદકો અને વિતરકોને તેમના પ્રમાણપત્રો અને ઉપલબ્ધ સ્ટોક નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં સંબંધિત સત્તાધિકારી સમક્ષ જમા કરાવવાના રહેશે. જો કોઈ કંપની અથવા ડીલર સરકારના આદેશનું પાલન નહીં કરે તો તેમની સામે કાયદેસરની કાર્યવાહી થઈ શકે છે. સાથે જ રાજ્ય સરકારોને પણ બજારમાં વેચાણ, સંગ્રહ અને ઉપયોગ પર દેખરેખ રાખવા તેમજ જરૂરી હોય ત્યાં તપાસ અને કાર્યવાહી કરવાની સત્તા આપવામાં આવશે.
વિશ્વના અનેક દેશોમાં પહેલેથી જ પ્રતિબંધ
પેરાક્વાટ ડાયક્લોરાઇડ પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો નિર્ણય માત્ર ભારત પૂરતો મર્યાદિત નથી. વિશ્વના અનેક દેશોએ વર્ષો પહેલાં જ આ રસાયણના જોખમોને ધ્યાનમાં રાખીને તેના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો છે.
સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ, ઓસ્ટ્રિયા, બ્રિટન સહિતના અનેક યુરોપિયન દેશોમાં તેનો ઉપયોગ બંધ કરવામાં આવ્યો છે. ચીને પણ વર્ષો પહેલાં પોતાના દેશમાં તેના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ જાહેર કર્યો હતો. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પર્યાવરણ અને આરોગ્ય ક્ષેત્રે કાર્યરત અનેક સંસ્થાઓ લાંબા સમયથી આ રસાયણ પર નિયંત્રણની માંગ કરતી આવી છે.
ખેડૂતો પર શું થશે અસર?
પેરાક્વાટ ડાયક્લોરાઇડ પર પ્રતિબંધના કારણે કેટલાક ખેડૂતોને શરૂઆતમાં વૈકલ્પિક નીંદણ નિયંત્રણ પદ્ધતિઓ અપનાવવી પડી શકે છે. કૃષિ નિષ્ણાતોના મતે, બજારમાં ઉપલબ્ધ અન્ય મંજૂર હર્બિસાઇડ, મિકેનિકલ વીડ મેનેજમેન્ટ અને સંકલિત નીંદણ નિયંત્રણ પદ્ધતિઓ દ્વારા પણ અસરકારક રીતે ખેતી કરી શકાય છે. લાંબા ગાળે માનવ આરોગ્ય અને ખાદ્ય સુરક્ષા વધુ મહત્વપૂર્ણ હોવાથી સુરક્ષિત કૃષિ પદ્ધતિઓ તરફ આગળ વધવું જરૂરી છે. ખેડૂતોને કૃષિ વિભાગ અને કૃષિ વૈજ્ઞાનિકોની સલાહ મુજબ જ મંજૂર દવાઓનો ઉપયોગ કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી રહી છે.
ડ્રાફ્ટ નોટિફિકેશન પર 30 દિવસ સુધી સૂચનો આમંત્રિત
કેન્દ્ર સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ તબક્કે માત્ર ડ્રાફ્ટ નોટિફિકેશન જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. તેથી ખેડૂતો, કૃષિ નિષ્ણાતો, ઉદ્યોગો, સંસ્થાઓ અને સામાન્ય નાગરિકો પોતાના સૂચનો અથવા વાંધા આગામી 30 દિવસની અંદર સરકારને લેખિતમાં મોકલી શકશે. નિયત સમયગાળા દરમિયાન પ્રાપ્ત થયેલા સૂચનોની સમીક્ષા કર્યા બાદ કેન્દ્ર સરકાર અંતિમ નોટિફિકેશન જાહેર કરશે. ત્યારબાદ પ્રતિબંધને અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવશે અને સમગ્ર દેશમાં તેના અમલીકરણ માટે જરૂરી કાર્યવાહી હાથ ધરાશે.
કેન્દ્ર સરકારનું માનવું છે કે કૃષિ ઉત્પાદનમાં વધારો જેટલો મહત્વનો છે, એટલો જ મહત્વનો ખાદ્ય સુરક્ષા, પર્યાવરણનું સંરક્ષણ અને નાગરિકોના આરોગ્યનું રક્ષણ પણ છે. પેરાક્વાટ ડાયક્લોરાઇડ પર પ્રતિબંધનો પ્રસ્તાવ આ જ દિશામાં લેવામાં આવેલ મહત્વપૂર્ણ નીતિગત પગલું માનવામાં આવી રહ્યો છે. જોકે, અંતિમ નિર્ણય પહેલાં સરકાર વિવિધ હિતધારકોના અભિપ્રાયો પર પણ વિચાર કરશે, જેના આધારે આગામી કાર્યવાહી નક્કી કરવામાં આવશે.
