Nepal Coin: નેપાળ સરકારે પોતાના 1 રૂપિયાના સિક્કાની ડિઝાઇનમાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફારને મંજૂરી આપી છે. અગાઉના સિક્કા પર દર્શાવવામાં આવેલો વિવાદિત નકશો, જેમાં કાલાપાની, લિપુલેખ અને લિમ્પિયાધુરા જેવા ભારત-નેપાળ વચ્ચેના વિવાદિત વિસ્તારોને નેપાળના ભાગ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા હતા, તેને હવે દૂર કરવામાં આવશે. તેની જગ્યાએ નેપાળના ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક મહત્વ ધરાવતા લો ગ્યાકર મઠ (Lo Ghyakar Monastery) નું ચિત્ર મૂકવામાં આવશે. આ નિર્ણયને બંને દેશોના સંબંધોના પરિપ્રેક્ષ્યમાં મહત્વપૂર્ણ પ્રતીકાત્મક પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે.
નેપાળ સરકારના મંત્રીમંડળે તાજેતરમાં નવી ડિઝાઇનવાળા 1 અને 2 રૂપિયાના સિક્કાઓના નિર્માણને મંજૂરી આપી છે. નવા 1 રૂપિયાના સિક્કામાં વિવાદિત નકશાની જગ્યાએ સાંસ્કૃતિક વારસાને પ્રતિબિંબિત કરતું ચિત્ર સામેલ કરાયું છે. જોકે, સરકાર તરફથી આ ફેરફાર પાછળના રાજદ્વારી અથવા રાજકીય કારણો અંગે સત્તાવાર રીતે વિશદ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી નથી.
'એક તરફ શાંતિનો ઢોંગ, બીજી તરફ નવા હથિયારોની તૈનાતી...' : અમેરિકાની બેવડી ચાલ પર ભડક્યું ઈરાન
વિવાદિત નકશો શા માટે ચર્ચામાં હતો?
વર્ષ 2020માં ભારત દ્વારા લિપુલેખ માર્ગના ઉદ્ઘાટન બાદ નેપાળે કાલાપાની, લિપુલેખ અને લિમ્પિયાધુરા વિસ્તારો પર પોતાનો દાવો વધુ મજબૂત રીતે રજૂ કર્યો હતો. ત્યારબાદ નેપાળની સંસદે બંધારણીય સુધારા દ્વારા આ વિસ્તારોને પોતાના સત્તાવાર નકશામાં સામેલ કર્યા હતા. ત્યારથી આ નકશો નેપાળના કેટલાક સિક્કા અને અન્ય સત્તાવાર પ્રતીકોમાં પણ દર્શાવવામાં આવ્યો હતો. ભારતે તે સમયે આ પગલાને એકતરફી ગણાવીને ફગાવ્યું હતું અને જણાવ્યું હતું કે આવા નકશાથી વાસ્તવિક સ્થિતિમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી. ભારત સતત કાલાપાની, લિપુલેખ અને લિમ્પિયાધુરાને પોતાના ઉત્તરાખંડ રાજ્યનો ભાગ ગણાવે છે, જ્યારે નેપાળ આ વિસ્તારો પર પોતાનો ઐતિહાસિક દાવો રજૂ કરે છે. આ મુદ્દો છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી બંને દેશો વચ્ચેના મુખ્ય સરહદી વિવાદોમાંનો એક રહ્યો છે.
નેપાળની અંદર રાજકીય પ્રતિક્રિયા
સિક્કાની નવી ડિઝાઇન જાહેર થયા બાદ નેપાળની અંદર રાજકીય ચર્ચા પણ શરૂ થઈ ગઈ છે. કેટલાક નેતાઓએ આ નિર્ણયની ટીકા કરતાં કહ્યું છે કે વિવાદિત નકશાને દૂર કરવું દેશના પ્રાદેશિક દાવાને નબળો પાડતું પગલું બની શકે છે. પૂર્વ ઉપપ્રધાન અને નેતા ભીમ રાવલે સરકાર પાસે આ નિર્ણય અંગે સ્પષ્ટતા માંગતાં તેને રાષ્ટ્રીય હિત સાથે જોડાયેલ મુદ્દો ગણાવ્યો છે. બીજી તરફ કેટલાક વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે સિક્કા પર સાંસ્કૃતિક વારસાને સ્થાન આપવું રાજકીય પ્રતીકો કરતાં અલગ દિશામાં જવાનું સંકેત હોઈ શકે છે. જોકે, સરકાર તરફથી એવો કોઈ સત્તાવાર સંકેત આપવામાં આવ્યો નથી કે નેપાળે પોતાના સરહદી દાવામાં કોઈ ફેરફાર કર્યો છે.
ભારત-નેપાળ સંબંધો પર શું અસર પડી શકે?
ભારત અને નેપાળ વચ્ચે ઐતિહાસિક, સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક રીતે નજીકના સંબંધો છે. સરહદી વિવાદો વચ્ચે પણ બંને દેશો વેપાર, પરિવહન, ઊર્જા અને લોકો વચ્ચેના સંપર્ક જેવા અનેક ક્ષેત્રોમાં સહકાર જાળવી રાખે છે. નિષ્ણાતોના મતે સિક્કાની ડિઝાઇનમાં થયેલો આ ફેરફાર એક પ્રતીકાત્મક સંદેશ હોઈ શકે છે, પરંતુ બંને દેશોના સત્તાવાર સરહદી દાવાઓમાં હાલ કોઈ ફેરફાર થયો હોવાનું માનવા માટે પૂરતા પુરાવા ઉપલબ્ધ નથી. ભવિષ્યમાં બંને દેશો વચ્ચેની રાજદ્વારી ચર્ચાઓમાં આ મુદ્દા પર વધુ સ્પષ્ટતા સામે આવી શકે છે.
