દેશભરમાં હવે ઉનાળાનો સૌથી કઠિન અને તાપમાનથી ભરેલો સમય શરૂ થવા જઈ રહ્યો છે. 25 મે થી શરૂ થતો “નૌતપા” પરંપરાગત રીતે વર્ષના સૌથી ગરમ 9 દિવસ તરીકે ઓળખાય છે. ઉત્તર ભારતથી લઈને ગુજરાત, રાજસ્થાન, મધ્ય પ્રદેશ અને દિલ્હી સુધી અનેક વિસ્તારોમાં આ દિવસોમાં તાપમાન 45 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી ઉપર પહોંચી જવાની શક્યતા રહે છે. ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) એ પણ આ વર્ષે ઘણા રાજ્યોમાં ભારે ગરમી અને લૂની ચેતવણી આપી છે.
પરંપરાગત માન્યતાઓ મુજબ નૌતપા માત્ર ગરમીનો સમય નથી, પરંતુ ચોમાસું અને ખેતી માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પ્રાકૃતિક ચક્ર માનવામાં આવે છે. ખાસ કરીને ગ્રામિણ વિસ્તારોમાં એવી માન્યતા છે કે નૌતપા જેટલો વધુ તપે, તેટલું સારું ચોમાસું આવે અને ખેતીને ફાયદો થાય.
નૌતપા શું છે અને તે ક્યારે શરૂ થાય છે?
જ્યોતિષીય માન્યતાઓ અનુસાર જ્યારે સૂર્ય રોહિણી નક્ષત્રમાં પ્રવેશ કરે છે ત્યારે નૌતપાની શરૂઆત થાય છે. આ સમયગાળા દરમિયાન સૂર્યની કિરણો સીધી ધરતી પર પડતી હોવાથી ગરમીમાં ભારે વધારો થાય છે. આ વર્ષે નૌતપા 25 મે થી શરૂ થઈ 2 જૂન સુધી રહેશે. હવામાન નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ આ દિવસોમાં ધરતીનું સપાટી તાપમાન ઝડપથી વધે છે, જેના કારણે ઉત્તર અને મધ્ય ભારતમાં લૂની પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની શકે છે. ઘણા વિસ્તારોમાં 42 થી 48 ડિગ્રી સુધીનું તાપમાન નોંધાઈ શકે છે.
ચોમાસા સાથે નૌતપાનો શું સંબંધ?
ભારતીય કૃષિ પ્રણાલી અને ચોમાસું મોટા ભાગે પ્રાકૃતિક તાપમાનના ફેરફારો પર આધારિત છે. નૌતપા દરમિયાન જમીન વધુ ગરમ થાય ત્યારે નીચા દબાણનું ક્ષેત્ર (Low Pressure Area) મજબૂત બને છે. આ નીચા દબાણને કારણે અરબી સમુદ્ર અને બંગાળની ખાડી તરફથી ભેજવાળા વાદળો ભારતીય ભૂભાગ તરફ ઝડપથી ખેંચાય છે.
કૃષિ નિષ્ણાતો માને છે કે જો મે મહિનાના અંતમાં અને જૂનની શરૂઆતમાં પૂરતી ગરમી પડે તો દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસાની ગતિ વધુ મજબૂત બને છે. ખેડૂતો માટે આ સમયગાળો એટલા માટે પણ મહત્વનો ગણાય છે કે ચોમાસું સારું રહેશે તો વાવણી, પાણી સંગ્રહ અને પાક ઉત્પાદન પર સકારાત્મક અસર જોવા મળે છે.
આ પણ વાંચો: UPSCમાં મોટો બદલાવ : હવે પ્રિલિમ્સ પછી તરત જ જાહેર થશે ઓફિશિયલ Answer Key
જો નૌતપા ન તપે તો શું થાય?
ગ્રામિણ લોકવિશ્વાસ મુજબ જો નૌતપા દરમિયાન સતત વરસાદ, વાદળછાયું વાતાવરણ અથવા સામાન્ય કરતા ઓછી ગરમી રહે તો તે ચોમાસા માટે શુભ સંકેત માનવામાં આવતું નથી. લોકો માને છે કે પૂરતી ગરમી ન પડવાથી જમીનમાં રહેલા જીવાતો, ટીડા અને બેક્ટેરિયાના અંડા નાશ પામતા નથી, જેના કારણે પછી પાકને નુકસાન વધી શકે છે. કૃષિ ક્ષેત્રમાં ગરમી અને ભેજના સંતુલનનો પાક પર પ્રભાવ પડે છે તે સ્વીકારવામાં આવે છે. કેટલાક હવામાન વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે ક્લાઈમેટ ચેન્જના સમયમાં માત્ર નૌતપાના આધારે ચોમાસાનું અનુમાન કરવું યોગ્ય નથી, કારણ કે વૈશ્વિક હવામાન પેટર્નમાં મોટો ફેરફાર આવી રહ્યો છે.
'નૌતપા ન તપે તો જળઝળા' કહેવતનો અર્થ શું?
ગુજરાત સહિત ઉત્તર અને મધ્ય ભારતમાં એક લોકપ્રિય કહેવત છે – “નૌતપા ન તપે તો જળઝળા આવે.” અહીં ‘જળઝળા’નો અર્થ કુદરતી અસંતુલન, અતિવૃષ્ટિ, પાકમાં રોગચાળો અથવા ખેતીમાં મુશ્કેલીઓ સાથે જોડાય છે. જૂના સમયમાં લોકો પ્રકૃતિના ચક્રને આધારે ખેતી કરતા હોવાથી આવી કહેવતો લોકજીવનમાં પ્રચલિત બની હતી. હાલના સમયમાં હવામાન વિભાગ આધુનિક સેટેલાઇટ અને વૈજ્ઞાનિક ડેટાના આધારે ચોમાસાની આગાહી કરે છે, છતાં ગ્રામિણ વિસ્તારોમાં આજે પણ નૌતપાને ગંભીરતાથી જોવામાં આવે છે.
આ પણ વાંચો: પ.બંગાળમાં રોહિંગ્યા ઘુસણખોરો સામે સરકાર એક્શનમાં : 'હોલ્ડિંગ સેન્ટર' બનાવશે સરકાર
નૌતપા દરમિયાન આરોગ્ય માટે શું જોખમ?
નૌતપા દરમિયાન સૌથી મોટું જોખમ લૂ અને હીટસ્ટ્રોકનું રહે છે. ડોક્ટરો મુજબ બપોરે 12 થી 3 વાગ્યા દરમિયાન સીધી ધુપમાં બહાર નીકળવું અત્યંત જોખમી બની શકે છે. ખાસ કરીને બાળકો, વૃદ્ધો અને હૃદય અથવા ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે આ સમય વધુ સંવેદનશીલ ગણાય છે.
આ દિવસોમાં ડિહાઈડ્રેશન, ચક્કર આવવું, માથાનો દુખાવો, થાક અને બેહોશી જેવી સમસ્યાઓ વધી શકે છે. નિષ્ણાતો વધુ પાણી પીવાની, લીંબુ પાણી, છાશ, નાળિયેર પાણી અને બેલના શરબત જેવી ઠંડક આપતી વસ્તુઓ લેવાની સલાહ આપે છે.
આગામી દિવસોમાં કેવી રહેશે સ્થિતિ?
IMD અનુસાર આગામી કેટલાક દિવસોમાં ગુજરાત, રાજસ્થાન, મધ્ય પ્રદેશ, દિલ્હી, હરિયાણા અને ઉત્તર પ્રદેશમાં લૂની સ્થિતિ વધુ ગંભીર બની શકે છે. ઘણા શહેરોમાં તાપમાન 45 ડિગ્રીથી વધુ જઈ શકે છે. બીજી તરફ દક્ષિણ ભારતમાં ચોમાસાની ગતિ ધીમે ધીમે આગળ વધી રહી છે અને કેરળમાં વહેલી વરસાદી પ્રવૃત્તિ જોવા મળી શકે છે.
નૌતપાના આ 9 દિવસ હવે માત્ર પરંપરાગત માન્યતા નથી રહ્યા, પરંતુ હવામાન, ચોમાસું, કૃષિ અને જનજીવન માટે મહત્વપૂર્ણ સમયગાળો બની ગયા છે. ગરમીથી બચવા માટે સાવચેતી રાખવી અને સ્વાસ્થ્યનું ખાસ ધ્યાન રાખવું હવે અનિવાર્ય બન્યું છે.
