Junagadh News: પ્રાકૃતિક ખેતી હવે માત્ર પરંપરાગત કૃષિ પદ્ધતિ નહીં, પરંતુ ટકાઉ કૃષિ, સ્વસ્થ જમીન અને આબોહવા પરિવર્તન સામે લડવા માટે વૈજ્ઞાનિક રીતે અસરકારક વિકલ્પ તરીકે ઉભરી રહી છે. જૂનાગઢ કૃષિ યુનિવર્સિટી દ્વારા હાથ ધરાયેલા વિસ્તૃત સંશોધનમાં પ્રાકૃતિક ખેતીના અનેક સકારાત્મક પરિણામો સામે આવ્યા છે. સંશોધન મુજબ સતત પાંચ વર્ષ સુધી પ્રાકૃતિક ખેતી અપનાવનાર ખેડૂતોના ખેતરોમાં જમીનની ગુણવત્તામાં નોંધપાત્ર સુધારો નોંધાયો છે. ખાસ કરીને જમીનમાં ઓર્ગેનિક કાર્બનનું પ્રમાણ 0.45 ટકાથી વધીને 0.93 ટકા થયું છે, જે જમીનની ફળદ્રુપતા અને લાંબા ગાળાની ઉત્પાદન ક્ષમતા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. આ સંશોધનના તારણો રાજ્ય સ્તરીય પ્રાકૃતિક ખેતી સમીક્ષા બેઠક દરમિયાન ગાંધીનગરના લોકભવન ખાતે રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. બેઠકમાં રાજ્યપાલ આચાર્ય દેવવ્રતજી અને કૃષિ મંત્રી જીતુભાઈ વાઘાણીએ પણ પ્રાકૃતિક ખેતીના વૈજ્ઞાનિક ફાયદાઓને મહત્વપૂર્ણ ગણાવી ખેડૂતોને વધુમાં વધુ આ પદ્ધતિ અપનાવવા પ્રોત્સાહિત કરવાની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરી હતી.
જમીનની પાણી સંગ્રહ ક્ષમતા અને ફળદ્રુપતામાં નોંધપાત્ર વધારો
જૂનાગઢ કૃષિ યુનિવર્સિટીના સંશોધન મુજબ પ્રાકૃતિક ખેતીના કારણે જમીનમાં વરસાદી અને સિંચાઈનું પાણી ઉતરવાનો દર 6.50 સેન્ટીમીટર પ્રતિ કલાકથી વધીને 14.50 સેન્ટીમીટર પ્રતિ કલાક થયો છે. આ ઉપરાંત જમીનની ભેજ સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા પણ 12.75 ટકાથી વધીને 19.84 ટકા નોંધાઈ છે. પરિણામે પાકને લાંબા સમય સુધી જરૂરી ભેજ ઉપલબ્ધ રહે છે અને પાણીનો વધુ કાર્યક્ષમ ઉપયોગ શક્ય બને છે. સંશોધનમાં એ પણ સામે આવ્યું છે કે પ્રાકૃતિક ખેતીના કારણે જમીનની છિદ્રાળુતામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. પાંચ વર્ષ દરમિયાન જમીનની છિદ્રાળુતા 34.63 ટકાથી વધીને 41.08 ટકા થઈ છે, જ્યારે જમીનની ઘનતા 1.42 Mg/m³થી ઘટીને 1.36 Mg/m³ થઈ છે. આ બદલાવને કારણે જમીનમાં હવા અને પાણીનું સંચલન વધુ સારું થાય છે, છોડના મૂળનો વિકાસ મજબૂત બને છે અને પાકની વૃદ્ધિ માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિ ઊભી થાય છે.
સૌરાષ્ટ્રના જિલ્લાઓમાં ઓર્ગેનિક કાર્બનનું વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન
જૂનાગઢ કૃષિ યુનિવર્સિટીએ સૌરાષ્ટ્રના વિવિધ જિલ્લાઓમાંથી જમીનના નમૂનાઓ એકત્ર કરીને ઓર્ગેનિક કાર્બનનું વિશ્લેષણ કર્યું હતું. અભ્યાસ મુજબ સમગ્ર સૌરાષ્ટ્રમાં સરેરાશ 0.57 ટકા ઓર્ગેનિક કાર્બન નોંધાયું છે. જિલ્લાવાર આંકડાઓમાં પોરબંદર 0.82 ટકા સાથે પ્રથમ સ્થાને રહ્યું, જ્યારે ગીર સોમનાથમાં 0.75 ટકા અને જૂનાગઢમાં 0.72 ટકા ઓર્ગેનિક કાર્બન નોંધાયું હતું. બીજી તરફ સુરેન્દ્રનગરમાં 0.44 ટકા, ભાવનગરમાં 0.45 ટકા અને જામનગરમાં 0.46 ટકા ઓર્ગેનિક કાર્બન નોંધાતા આ જિલ્લાઓમાં જમીનની ગુણવત્તા સુધારવા પ્રાકૃતિક ખેતીને વધુ પ્રોત્સાહન આપવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકાયો છે. સંશોધન દર્શાવે છે કે જ્યાં ઓર્ગેનિક કાર્બનનું પ્રમાણ વધુ હોય છે ત્યાં જમીનની ફળદ્રુપતા, ભેજ જાળવવાની ક્ષમતા અને કૃષિ ઉત્પાદન વધુ સારું રહે છે.
આબોહવા પરિવર્તન સામે અસરકારક ઉપાય
પ્રાકૃતિક ખેતી માત્ર જમીનના સ્વાસ્થ્ય માટે જ નહીં પરંતુ આબોહવા પરિવર્તન સામે લડવામાં પણ અસરકારક સાબિત થઈ રહી છે. સંશોધન મુજબ પ્રાકૃતિક ખેતી અપનાવવાથી દર વર્ષે પ્રતિ હેક્ટર 4થી 8 ટન કાર્બન ડાયોક્સાઇડ સમકક્ષ (tCO₂e) જેટલો કાર્બન જમીનમાં સંગ્રહિત થઈ શકે છે. જેના કારણે ગ્રીનહાઉસ વાયુઓના ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો થાય છે અને પર્યાવરણને લાંબા ગાળે ફાયદો થાય છે. રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોનો ઓછો ઉપયોગ, જીવામૃત જેવા પ્રાકૃતિક ઇનપુટ્સનો ઉપયોગ, પાકના અવશેષોનું પુનઃચક્રિયકરણ અને ઓછી ખેડ જેવી પદ્ધતિઓ જમીનમાં કાર્બન સંગ્રહ વધારવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. તેથી પ્રાકૃતિક ખેતીને હવે વિશ્વભરમાં "ક્લાઈમેટ-સ્માર્ટ એગ્રીકલ્ચર" તરીકે પણ ઓળખ મળી રહી છે.
નેટ ઝીરો લક્ષ્યમાં પણ મળશે મદદ
ભારતે વર્ષ 2070 સુધી નેટ ઝીરો કાર્બન ઉત્સર્જનનું લક્ષ્ય નક્કી કર્યું છે. આ લક્ષ્યને હાંસલ કરવામાં કૃષિ ક્ષેત્રની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા રહેશે અને તેમાં પ્રાકૃતિક ખેતી અસરકારક સાધન બની શકે છે. જમીનમાં કાર્બન સંગ્રહ વધારવા, પાણી બચાવવા, ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટાડવા અને પર્યાવરણને અનુકૂળ ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે પ્રાકૃતિક ખેતીને વધુ પ્રાધાન્ય આપવાની જરૂરિયાત નિષ્ણાતો વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. જૂનાગઢ કૃષિ યુનિવર્સિટીનું આ સંશોધન સ્પષ્ટ કરે છે કે પ્રાકૃતિક ખેતી ખેડૂતો માટે આર્થિક રીતે ફાયદાકારક હોવા ઉપરાંત જમીનની લાંબા ગાળાની તંદુરસ્તી, પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને ટકાઉ કૃષિ વિકાસ માટે વૈજ્ઞાનિક રીતે પ્રમાણિત અને વિશ્વસનીય માર્ગ છે.
ખેડૂતોના ઉત્પાદન ખર્ચમાં પણ થઈ શકે નોંધપાત્ર ઘટાડો
પ્રાકૃતિક ખેતીનો સૌથી મોટો લાભ એ છે કે તેમાં રાસાયણિક ખાતરો, જંતુનાશકો અને મોંઘા કૃષિ ઇનપુટ્સ પરની નિર્ભરતા ઘટે છે. જીવામૃત, ઘનજીવામૃત, બીજામૃત અને સ્થાનિક સ્તરે ઉપલબ્ધ કુદરતી સંસાધનોના ઉપયોગથી ખેડૂતોનો ઉત્પાદન ખર્ચ નોંધપાત્ર રીતે ઘટી શકે છે. પરિણામે ખેડૂતોને પાકમાંથી મળતી આવકમાં વધારો થવાની સાથે લાંબા ગાળે ખેતી વધુ નફાકારક અને આત્મનિર્ભર બની શકે છે. નિષ્ણાતોના મત મુજબ પ્રાકૃતિક ખેતી આર્થિક અને પર્યાવરણીય બંને દૃષ્ટિએ ખેડૂતો માટે વધુ ટકાઉ મોડેલ સાબિત થઈ રહી છે.
રાજ્યમાં પ્રાકૃતિક ખેતીના વ્યાપને વધુ વેગ આપવાનો પ્રયાસ
ગુજરાત સરકાર દ્વારા પણ પ્રાકૃતિક ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે વિવિધ યોજનાઓ, તાલીમ કાર્યક્રમો અને જાગૃતિ અભિયાનો ચલાવવામાં આવી રહ્યા છે. કૃષિ યુનિવર્સિટીઓ, કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રો અને કૃષિ વિભાગના સંકલનથી ખેડૂતોને પ્રાકૃતિક ખેતીની આધુનિક પદ્ધતિઓ અંગે માર્ગદર્શન આપવામાં આવી રહ્યું છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે વધુમાં વધુ ખેડૂતો પ્રાકૃતિક ખેતી અપનાવશે તો જમીનની ગુણવત્તા સુધરશે, પાણીનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ વધશે, પર્યાવરણનું સંરક્ષણ થશે અને આગામી પેઢી માટે ટકાઉ કૃષિ વ્યવસ્થા વિકસાવવામાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન મળશે.
