તિહાડ જેલના અંડા સેલમાં સડશે દેશનો દુશ્મન તહવ્વુર રાણા : આખરે શું હોય છે અંડા સેલ? કેમ નરક કરતા પણ ખરાબ કહેવાય છે આ જગ્યા?

Offbeat Special: 2008ના મુંબઈ આતંકી હુમલાના દોષિત તહવ્વુર રાણાને હાલમાં જ અમેરિકાથી ભારત લવાયો છે. કૂટનીતિની દ્રષ્ટિએ આ ભારત સરકારની મોટી જીત પણ કહી શકાય. ભારતના દુશ્મન અને અનેક નિર્દોષ ભારતીયોને મોતને ઘાટ ઉતારનાર તહવ્વુર રાણાને અમેરિકાથી સ્પેશિય પ્લેન મારફતે દિલ્હી લવાયો હતો. જ્યાંથી તહેવ્વુરને સીધા NIA હેડક્વાર્ટર લઈ જવામાં આવ્યો હતો. દિલ્હીની પટિયાલા હાઉસ કોર્ટમાં ન્યાયિક પ્રક્રિયા પુરી કરીને હવે તહવ્વુર રાણાને તિહાડ જેલમાંના સ્પેશિયલ સેલમાં રાખવામાં આવ્યો છે. જેને અંડા સેલ પણ કહેવામાં આવે છે. કેમ નરક કરતા પણ ખરાબ કહેવાય છે અંડ સેલ જાણો વિગતવાર.

"જેલનો અંડા સેલ" એટલે શું?
જેલનો “અંડા સેલ” (Egg Cell) એ એક વિશિષ્ટ પ્રકારનો કેદ ખાનાખંડ છે, જે ખાસ કરીને અત્યંત જોખમી કે ગુન્હાગાર કેદીઓ માટે તૈયાર કરવામાં આવે છે. જેને ખૂબ જ કડક સુરક્ષાવાળી એકલ ખાનગી કોઠરી તરીકે બનાવવામાં આવે છે. આ કોઠરીઓમાં કેદીઓને એકલતામાં રાખવામાં આવે છે, અને તેમને કોઈ પણ જાતનો સામાજિક સંપર્ક નહીં હોય તેવું સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે છે. અંગ્રેજીમાં તેને “Solitary Confinement” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અંડા સેલ (Egg Cell) એ શબ્દપ્રયોગ વિશેષ રૂપે ભારતમાં વપરાય છે, ખાસ કરીને મહેરાષ્ટ્ર અને મુંબઈમાં. તેનું નામ "અંડા સેલ" એ તેના આકાર પરથી પડ્યું છે, જે લગભગ અંડાકાર હોય છે.

આ વ્યવસ્થા દેશની કેન્દ્રીય જેલોમાં લાગુ છે. આ સેલ એવી રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો છે કે ખતરનાક કેદીઓ પર સુરક્ષાકર્મીઓ નજર રાખી શકે. અને આવા કેદીઓ કોઈપણ પ્રકારે બહાર ભાગી ના શકે.અંડા સેલમાં ટૂ લેયર સિક્યોરિટી સિસ્ટમ ગોઠવવામાં આવી હોય છે. જેલમાં કડક સુરક્ષા હોવા છતાં, અન્ય જેલ કરતા અંડા સેલ માટે વધુ જેલ અધિકારીઓ અને સ્ટાફ તૈનાત છે. દરેક સ્ટાફ સભ્યએ પ્રવેશ કરતી વખતે અને બહાર નીકળતી વખતે સહી કરવી પડશે, પછી ભલે તે ગમે તેટલો મોટો હોય. એક કોષમાં કેટલા કેદીઓને રાખવામાં આવ્યા છે તેના આધારે, ઇંડા કોષો નાનાથી મોટા હોઈ શકે છે.

અંડા સેલ વિશે એવું કહેવાય છે કે અહીં કેદીને એટલો અલગતા મળે છે કે તે બહારની દુનિયાથી સંપૂર્ણપણે કપાઈ જાય છે. આ પછી તેની માનસિક સ્થિતિ બગડતી રહે છે. તે આત્મહત્યા કરવાનું પણ વિચારવા લાગે છે. જોકે, ઇંડા કોષોનો અર્થ એકાંત કેદ નથી. એ વાત સાચી છે કે આ કોષો જેલમાં સૌથી અલગ વસ્તુ છે. તેમાં રહેતા કેદીઓ અન્ય કેદીઓ સાથે ઓછા હળીમળી શકે છે.

ઇંડા સેલ બાકીના બેરેકથી કેવી રીતે અલગ છે?
તેની સાથે શૌચાલય અને બાથરૂમ જોડાયેલ છે. કેદીઓ અન્ય કેદીઓ સાથે વાત કરી શકતા નથી, કે લાઇબ્રેરી કે કેન્ટીનમાં જઈ શકતા નથી. તેમજ તેમને સામાન્ય આંગણા કે કોરિડોરમાં ફરવાની મંજૂરી નથી. તે તેના રૂમમાં ખોરાક અને પુસ્તકો લાવે છે. તેઓ ફક્ત તેમના સેલમાં અથવા તેમની સામે કેદીઓ સાથે જ વાત કરી શકે છે. જો તે સમયે ત્યાં બીજો કોઈ કેદી હાજર ન હોય, તો તેઓ લગભગ એકલા રહે છે.

અંડા સેલમાં કોને રાખવામાં આવ્યાં છે?
તેમાં ફક્ત ખૂબ જ ખતરનાક લોકો અને દેશની સુરક્ષા માટે ખતરો ગણાતા લોકોને જ જેલના અંડા સેલમાં રાખવામાં આવે છે.જેમ કે આતંકવાદીઓ, નક્સલી નેતાઓ, ગુંડાઓ અને માફિયાઓ. ટ્રાયલ દરમિયાન પણ આ લોકોને અહીં રાખવામાં આવે છે. આ પાછળનું કારણ એ છે કે જો તેઓ સામાન્ય કેદીઓ સાથે રહે છે, તો તેઓ તેમનું પણ બ્રેઈનવોશ કરી શકે છે, અથવા ભાગી જવાનો રસ્તો શોધી શકે છે. આતંકવાદી અજમલ કસાબને પણ યરવડાના એગ સેલમાં રાખવામાં આવ્યો હતો. તેને એકલો રાખવામાં આવ્યો હતો.

જેલમાં અંડા સેલ બનાવવાનો વિચાર કયારે આવ્યો?
જનરલ અરુણ વૈદ્યની હત્યા પછી ભારતની જેલોમાં અંડા સેલ બનાવવાનો વિચાર આવ્યો. ૧૮૮૬માં, ઓપરેશન બ્લુ સ્ટારના કમાન્ડિંગ ઓફિસર વૈદ્યની પુણેમાં હત્યા કરવામાં આવી હતી. હત્યારા સુખદેવ સિંહ સુખા અને હરજિંદર સિંહ જિંદાને સામાન્ય કેદીઓ સાથે રાખવા ખતરનાક હતા અને તેમને એવી જગ્યાએ રાખવા પડતા હતા જ્યાં તેમના પર હંમેશા નજર રાખી શકાય. ત્યારે મહારાષ્ટ્રની જેલમાં અંડા સેલ ઉભો કરવાનો વિચાર આવ્યો.

ભારતની જેલોમાં પહેલો અંડા સેલ નાસિક અને બીજો પુણે જેલમાં બનાવવામાં આવ્યો હતો. પાછળથી દેશની અન્ય મોટી જેલોમાં પણ આ આ પ્રકારે ખૂંખાર કેદીઓને રાખવા માટે અંડા સેલ તૈયાર કરવામાં આવ્યો.એક બાબત એવી પણ છેકે,બ્રિટિશ કાળ દરમિયાન મહારાષ્ટ્રના ગઢચિરોલીમાં અંડાકાર આકારનો સેલ બનાવવામાં આવ્યો હતો, જેનો હેતુ કેદીઓને હેરાન કરવાનો હતો.

અંડા સેલમાં કેવા કેદીને રાખવા તે કોણ નક્કી કરે છે?
આ નક્કી કરવાનો અધિકાર તે ચોક્કસ જેલના અધિક્ષક પાસે છે. જે કેદીઓ લિંચિંગમાં અથવા અન્ય કેદીઓ પર હુમલો કરવામાં સંડોવાયેલા છે તેમને પણ અહીં મૂકી શકાય છે.

શું છે અંડા સેલની વિશેષતા?
આ કોઠરી એકદમ નાનકડી હોય છે.
અંડા સેલમાં સૂર્ય પ્રકાશ પણ આવી શકતો નથી.
કેદી કોઈ બીજા કેદીને મળી કે જોઈ શકતો નથી.અંડા સેલમાં કેદીને દુનિયાથી અલગ એકલો અટુલો રાખવામાં આવે છે.
ઘણી વાર પોલીસ પૂછપરછ અથવા આતંકવાદ સંબંધિત ગુનાઓ માટે ના આરોપીઓને આ પ્રકારના અંડા સેલમાં રાખવામાં આવે છે.
કેદીની માનસિક સ્થિતિ પર પણ અસર પડે શકે છે, અંડા સેલને કારણે કેદી સાઈકિક પણ બની જાય છે.

નામનો ઉદ્ભવ:
અંડા સેલને એ નામ તેના આકારને કારણે મળ્યું છે. ભારતના કેટલાક જૂના જેલમાં, ખાસ કરીને આર્થર રોડ જેલ (મુંબઈ) અને અન્ય મેટ્રોપોલિટન જેલોમાં, આ કોઠરીઓ અંડાકાર હોય છે. તેથી લોકો તેને સામાન્ય ભાષામાં "અંડા સેલ" તરીકે ઓળખવા લાગ્યા.

અંડા સેલની માળખાગત રચના:
આકાર: સામાન્ય રીતે અંડાકાર અથવા નાનાં ચોરસ બંધ રૂમ.
કદ: ખૂબ જ નાનું – લગભગ 6x8 ફૂટ જેટલું.
કાટમાળ: ઘન દિવાલો, જે વચ્ચે કઈ છિદ્ર કે વિન્ડો નથી.
પ્રકાશ: કુદરતી પ્રકાશ નહીં હોય અથવા ખૂબ ઓછી માત્રામાં.
બહાર જવાની પરવાનગી: કેદીને દિવસે માત્ર 1 કલાક (ક્યારેક એ પણ નહીં) બહાર છૂટ છાટ આપવામાં આવે છે.
સંપર્ક નિયંત્રણ: કોઈ અન્ય કેદી કે જેલ કર્મચારી સાથે સીધો સંપર્ક ન હોય.

ઉપયોગ:
જેલના અંડા સેલનો ઉપયોગ ખાસ કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં થાય છે:
આતંકવાદી આરોપીઓ માટે
માફિયા કે ગેંગસ્ટરો માટે
કાયદાકીય રીતે સઘન પૂછપરછ માટે
જોકે કદીકદાય મનુષ્યવિરોધી વર્તન હોય ત્યારે સજા તરીકે
જેલની અંદર અનુકૂળતા કે ગેરવર્તન કરનાર કેદી માટે શિસ્તભંગના પગલે
વધારે જોખમ વાળા કેદીઓ માટે.
કાયદેસર પૂછપરછ દરમ્યાન જાળવણી માટે.
ક્યારેક સજા રૂપે પણ તેનો ઉપયોગ થાય છે.
અન્ય કેદીઓથી કેદીને બચાવવા અને સુરક્ષિત રાખવા પણ તેનો ઉપયોગ થાય છે.

માનસિક અને માનવ અધિકાર મુદ્દા:
અંડા સેલમાં કેદી લાંબા સમય સુધી રહેવાથી માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર ખરાબ અસર પડી શકે છે. UNESCO, Amnesty International અને United Nations જેવી સંસ્થાઓએ લાંબી એકાંગી કેદની પ્રથા પર આક્ષેપો અને ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. કેટલાક કેસોમાં, લાંબા સમય સુધી એકલતા ગુજારવાથી કેદીમાં ડિપ્રેશન, આકરો ગુસ્સો, અને માનસિક તૂટફાટ જોવા મળે છે.

નમૂનાકીય કેસો:
ભારતમાં અનેક ખૂંખાર ગુનેગારો અથવા રાજકીય રીતે સંવેદનશીલ આરોપીઓને અંડા સેલમાં રાખવામાં આવ્યા છે:
અંડરવર્લ્ડ ડોન દાઉદ ઇબ્રાહિમના સહયોગીઓ
26/11 મુંબઇ હુમલાના આરોપી અજમલ કસાબ
આવા કેદીઓને ભયજનક માનવામાં આવતા હોવાથી, સામાન્ય કેદીઓ સાથે રાખવામાં આવતા નથી.

જેલના અંડા સેલ એ કાયદાકીય રીતે નિર્ધારિત અને સુરક્ષાની દ્રષ્ટિએ અતિમહત્વપૂર્ણ વ્યવસ્થા છે. જો કે, તેનો સદઉપયોગ અને અતિઉપયોગ બંને કાયદેસર અને નૈતિક રીતે પ્રશ્નાર્થ છે. દેશના ન્યાયપ્રણાળી માટે પડકાર એ છે કે સુરક્ષા અને માન અધિકાર વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન જાળવવામાં આવે.