ISRO : ભારતે સ્વતંત્રતાના 100 વર્ષ પૂર્ણ થવાના વર્ષ 2047ને ધ્યાનમાં રાખીને અવકાશ ક્ષેત્ર માટે અત્યંત મહત્ત્વાકાંક્ષી અને લાંબા ગાળાનો રોડમેપ તૈયાર કર્યો છે. ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંગઠન (ISRO)ના અધ્યક્ષ V. Narayananએ અમદાવાદમાં યોજાયેલા કાર્યક્રમ દરમિયાન આ દ્રષ્ટિપત્રની રૂપરેખા રજૂ કરી હતી. આ રોડમેપ માત્ર નવા મિશન સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેમાં અવકાશ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, માનવ અવકાશ ઉડાન, ચંદ્ર સંશોધન, ખાનગી ઉદ્યોગની ભાગીદારી અને અવકાશ આધારિત અર્થતંત્રના વ્યાપક વિકાસનો સમાવેશ થાય છે. ISROનું લક્ષ્ય 2047 સુધી ભારતને વિશ્વની અગ્રણી અવકાશ શક્તિઓમાં સ્થાન અપાવવાનું છે. આ માટે આગામી બે દાયકામાં અનેક ઐતિહાસિક મિશન, નવી લોન્ચ ક્ષમતાઓ અને વૈશ્વિક સ્તરના સંશોધન પ્લેટફોર્મ ઊભા કરવાની યોજના બનાવવામાં આવી છે.
ભારતીય અવકાશ સ્ટેશન બનશે ભારતનું આગામી મોટું સપનું
રોડમેપનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગ ભારતીય અવકાશ સ્ટેશન (Bharatiya Antariksh Station - BAS) છે. આ ભારતનું પ્રથમ સ્વદેશી અવકાશ મથક હશે, જે અવકાશમાં લાંબા ગાળાના વૈજ્ઞાનિક સંશોધન માટે કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરશે. ISRO અનુસાર, આ સ્ટેશન પાંચ અલગ-અલગ મોડ્યુલથી બનેલું હશે, જેનું કુલ વજન આશરે 52 ટન રહેશે. તેનું કદ લગભગ 30 મીટર લાંબું અને 25 મીટર પહોળું હશે. 2028થી 2035 વચ્ચે તબક્કાવાર રીતે તેની સ્થાપના કરવાની યોજના છે. આ સ્ટેશન માઇક્રોગ્રેવિટી સંશોધન, અવકાશ જીવવિજ્ઞાન, અવકાશ દવા અને ભવિષ્યના આંતરગ્રહીય મિશન માટે પ્રયોગશાળા તરીકે ઉપયોગમાં લેવાશે. સાથે જ તે આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગી સંશોધન માટે પણ મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર બની શકે છે.
NGLV: આગામી પેઢીનું હેવી-લિફ્ટ રોકેટ
ભારતના ભવિષ્યના માનવ અવકાશ કાર્યક્રમો અને ડીપ-સ્પેસ મિશનને ટેકો આપવા માટે ISRO નેક્સ્ટ જનરેશન લોન્ચ વ્હીકલ (NGLV) વિકસાવી રહ્યું છે. આ ત્રણ તબક્કાવાળું રોકેટ LOX-મિથેન અને ક્રાયોજેનિક પ્રોપલ્શન ટેક્નોલોજી પર આધારિત હશે. તેમાં પુનઃઉપયોગ કરી શકાય તેવા બૂસ્ટરનો સમાવેશ કરવામાં આવશે, જે લોન્ચ ખર્ચ ઘટાડવામાં મદદરૂપ બનશે. 91 મીટર ઊંચાઈ ધરાવતું આ રોકેટ બે સંસ્કરણોમાં ઉપલબ્ધ રહેશે. સામાન્ય NGLV 20 ટન સુધીનો પેલોડ લો અર્થ ઓર્બિટમાં લઈ જઈ શકશે, જ્યારે NGLV-H સંસ્કરણ 30 ટન સુધીનો પેલોડ અવકાશમાં પહોંચાડવાની ક્ષમતા ધરાવશે. ISROએ તેનું પ્રથમ પ્રક્ષેપણ વર્ષ 2032 માટે લક્ષ્યાંકિત કર્યું છે.
મમતાની TMCમાં એક અઠવાડિયામાં ત્રીજું મોટું રાજીનામું: સુખેન્દુ શેખર રોય અને સુસ્મિતા દેવે બાદ વધુ એક રાજ્યસભા સાંસદે પદ છોડ્યું
ચંદ્રયાન-4થી ચંદ્રના નમૂનાઓ પૃથ્વી પર લાવવામાં આવશે
ચંદ્રયાન-3ની ઐતિહાસિક સફળતા બાદ હવે ISROનું ધ્યાન ચંદ્ર પરથી નમૂનાઓ એકત્ર કરીને પૃથ્વી પર લાવવાના મિશન પર કેન્દ્રિત છે. ચંદ્રયાન-4નું વજન આશરે 9,600 કિલોગ્રામ હશે, જે ચંદ્રયાન-3 કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે. આ મિશનનું મુખ્ય લક્ષ્ય ચંદ્રની સપાટી પરથી માટી અને ખનિજોના નમૂનાઓ એકત્ર કરી તેમને પૃથ્વી પર સુરક્ષિત રીતે પરત લાવવાનું છે. વિજ્ઞાનીઓ માને છે કે આવા નમૂનાઓ ચંદ્રની ઉત્પત્તિ, વિકાસ અને સંભવિત સંસાધનો વિશે વધુ ચોક્કસ માહિતી મેળવવામાં મદદરૂપ બનશે. ISROએ મિશનની રૂપરેખા અંતિમ કરી દીધી છે અને તેનું પ્રક્ષેપણ 2027માં કરવાનું આયોજન છે.
ISRO અને JAXA મળીને કરશે ચંદ્ર ધ્રુવોની શોધ
ચંદ્રયાન-5 ભારત અને જાપાન વચ્ચેના અવકાશ સહયોગનું એક મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ બનશે. આ મિશન ISRO અને Japan Aerospace Exploration Agency વચ્ચેના સહયોગ હેઠળ હાથ ધરવામાં આવશે. લુનર પોલર એક્સપ્લોરેશન મિશન તરીકે ઓળખાતા આ પ્રોજેક્ટમાં ISRO લેન્ડર અને લોન્ચ વ્હીકલ તૈયાર કરશે, જ્યારે JAXA અદ્યતન રોવર પ્રદાન કરશે. ચંદ્રના ધ્રુવીય વિસ્તારોમાં પાણીના બરફ અને અન્ય સંસાધનોની શોધખોળ આ મિશનનું મુખ્ય લક્ષ્ય રહેશે. તેનું પ્રક્ષેપણ 2028માં થવાની ધારણા છે.
2047 સુધી $1.5 ટ્રિલિયન અવકાશ અર્થતંત્રનું વિઝન
ISROએ માત્ર વૈજ્ઞાનિક મિશન જ નહીં, પરંતુ અવકાશ ક્ષેત્રના આર્થિક વિકાસ માટે પણ વિશાળ લક્ષ્યાંકો નક્કી કર્યા છે. અંદાજ મુજબ ભારતનું અવકાશ અર્થતંત્ર 2023માં લગભગ 440 બિલિયન ડોલર હતું, જે 2033 સુધીમાં 550 બિલિયન ડોલર અને 2047 સુધીમાં 1.5 ટ્રિલિયન ડોલર સુધી પહોંચાડવાનો લક્ષ્યાંક રાખવામાં આવ્યો છે. આ વૃદ્ધિમાં ઉપગ્રહ સેવાઓ, કોમર્શિયલ લોન્ચ, પૃથ્વી અવલોકન, સંચાર ટેક્નોલોજી, અવકાશ ડેટા સેવાઓ અને ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવશે.
કેન્સરના દર્દીઓને મોટો ઝટકો!: આ 4 જરૂરી દવાઓના ભાવમાં 10%થી 50% સુધી વધારો શક્ય
નીતિગત સુધારાઓ અને સ્ટાર્ટઅપ્સને મળ્યો વેગ
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારત સરકારે અવકાશ ક્ષેત્રને ખાનગી ઉદ્યોગ માટે ખુલ્લું મૂકવા અનેક મહત્વપૂર્ણ સુધારાઓ કર્યા છે. 2020માં અવકાશ ક્ષેત્રમાં સુધારાઓની જાહેરાત બાદ 2023માં નવી ભારતીય અવકાશ નીતિ અમલમાં આવી હતી. તે ઉપરાંત વિદેશી સીધી રોકાણ (FDI) સંબંધિત નિયમોમાં પણ સુધારા કરવામાં આવ્યા છે. IN-SPACe દ્વારા ખાનગી કંપનીઓ અને નવી પેઢીના ઉદ્યોગોને સહાય આપવામાં આવી રહી છે. આ સુધારાઓના પરિણામે 2014માં માત્ર એક સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ ધરાવતા ભારત પાસે હવે 400થી વધુ સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સનું ઇકોસિસ્ટમ ઊભું થયું છે. ખાનગી ક્ષેત્રમાંથી વિકસિત થયેલા વિક્રમ-એસ, અગ્નિબાન, આઝાદીસેટ અને અન્ય પ્રોજેક્ટ્સ આ પરિવર્તનના પ્રતીક બની રહ્યા છે.
લોન્ચ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું વિસ્તરણ પણ પ્રાથમિકતા
ભારત પોતાના લોન્ચ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને પણ મજબૂત બનાવી રહ્યું છે. તામિલનાડુના Thoothukudi ખાતે સમર્પિત SSLV લોન્ચ કોમ્પ્લેક્સ વિકસાવવામાં આવી રહ્યો છે. આ સુવિધા નાના ઉપગ્રહોના ઝડપી અને વ્યાવસાયિક પ્રક્ષેપણ માટે મહત્વપૂર્ણ સાબિત થશે. વધતી વૈશ્વિક માંગને ધ્યાનમાં રાખીને ભારત પોતાની લોન્ચ સેવાઓને વધુ સ્પર્ધાત્મક બનાવવા માંગે છે.
2047નું અંતિમ લક્ષ્ય
ભારતીય અવકાશ સ્ટેશન, ચંદ્ર નમૂના-વળતર મિશન, હેવી-લિફ્ટ NGLV, આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ અને ખાનગી ઉદ્યોગની વધતી ભાગીદારી સાથે ISROનો 2047 રોડમેપ ભારતના અવકાશ ભવિષ્યની સ્પષ્ટ દિશા દર્શાવે છે. આગામી બે દાયકામાં અવકાશ ટેક્નોલોજી માત્ર વૈજ્ઞાનિક સંશોધન પૂરતી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ તે ભારતના વ્યૂહાત્મક, આર્થિક અને ટેક્નોલોજીકલ વિકાસનો મુખ્ય આધારસ્તંભ બનવાની સંભાવના ધરાવે છે.
