પશ્ચિમ એશિયામાં ફરી એકવાર તણાવ વધવાના સંકેતો જોવા મળી રહ્યા છે. ઈરાને અમેરિકા સાથે મધ્યસ્થીઓ મારફતે ચાલી રહેલી પરોક્ષ વાતચીતને સ્થગિત કરવાનો નિર્ણય લીધો હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. આ પગલું એવા સમયે લેવામાં આવ્યું છે જ્યારે લેબનાનમાં ચાલી રહેલા હુમલાઓ અને યુદ્ધવિરામના કથિત ઉલ્લંઘનોને લઈને ઈરાન સતત અસંતોષ વ્યક્ત કરી રહ્યું છે. તાજેતરના ઘટનાક્રમે એપ્રિલથી અમલમાં રહેલા નાજુક યુદ્ધવિરામના ભવિષ્ય અંગે નવી ચિંતાઓ ઊભી કરી છે.
ઈરાને શા માટે રોકી વાતચીત?
ઈરાની મીડિયા અહેવાલો અનુસાર, ઈરાને મધ્યસ્થીઓ મારફતે અમેરિકા સાથે થઈ રહેલા સંદેશા વિનિમયને અસ્થાયી રીતે બંધ કરી દીધો છે. ઈરાનનું કહેવું છે કે લેબનાનમાં સતત થઈ રહેલી સૈન્ય કાર્યવાહી યુદ્ધવિરામની ભાવનાના વિરુદ્ધ છે. તેહરાનનું માનવું છે કે યુદ્ધવિરામ માત્ર એક વિસ્તાર પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ સમગ્ર ક્ષેત્રમાં લાગુ પડે છે. તેથી જો કોઈ એક મોરચે સંઘર્ષ ચાલુ રહે તો તેને સમગ્ર સમજૂતીના ઉલ્લંઘન તરીકે જોવામાં આવશે. આ નિર્ણય બાદ બંને દેશો વચ્ચે ચાલી રહેલા રાજદ્વારી પ્રયાસો પર અસર પડવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
ઈરાનના વિદેશ મંત્રીએ આપી ચેતવણી
ઈરાનના વિદેશ મંત્રી Abbas Araghchiએ સોશિયલ મીડિયા પર આપેલા નિવેદનમાં લેબનાનમાં થઈ રહેલા હુમલાઓ અંગે કડક પ્રતિક્રિયા આપી હતી. તેમણે જણાવ્યું કે ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે થયેલી યુદ્ધવિરામ સમજૂતી તમામ મોરચાઓ પર લાગુ પડે છે. જો કોઈ એક ક્ષેત્રમાં તેનું ઉલ્લંઘન થાય તો તેને સમગ્ર યુદ્ધવિરામના ભંગ તરીકે જોવામાં આવશે. તેમણે વધુમાં કહ્યું કે આવા કોઈપણ પરિણામો માટે અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ જવાબદાર ગણાશે. તેમના આ નિવેદનના થોડા કલાકો બાદ જ વાતચીત સ્થગિત કરવાના અહેવાલો સામે આવ્યા હતા.
હોર્મુઝ જળમાર્ગ ફરી ચર્ચામાં
તણાવ વચ્ચે હોર્મુઝ જળમાર્ગને લઈને પણ ચિંતા વધી રહી છે. Strait of Hormuz વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા વેપાર માર્ગોમાંનો એક માનવામાં આવે છે. વિશ્વના મોટા પ્રમાણમાં તેલ અને ગેસની નિકાસ આ જળમાર્ગ મારફતે થાય છે. અગાઉના સંઘર્ષ દરમિયાન અહીં જહાજોની અવરજવર પર અસર થતાં વૈશ્વિક ઊર્જા બજારોમાં ભારે અસ્થિરતા જોવા મળી હતી. હવે ઈરાન તરફથી ફરી કડક વલણના સંકેતો મળતા આંતરરાષ્ટ્રીય બજારો અને ઊર્જા ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો પરિસ્થિતિ પર નજર રાખી રહ્યા છે.
યુદ્ધવિરામ કેવી રીતે થયો હતો?
અહેવાલો અનુસાર પશ્ચિમ એશિયામાં વધેલા તણાવ બાદ ફેબ્રુઆરીના અંતથી વ્યાપક સંઘર્ષ શરૂ થયો હતો. ત્યારબાદ અનેક સપ્તાહ સુધી ચાલેલા સૈન્ય તણાવ અને હુમલાઓએ સમગ્ર ક્ષેત્રને અસર કરી હતી.
અંતે 8 એપ્રિલે બંને પક્ષો વચ્ચે અસ્થાયી યુદ્ધવિરામ પર સહમતિ બની હતી. ત્યારથી મધ્યસ્થીઓ મારફતે વિવિધ મુદ્દાઓ પર ચર્ચા અને સંદેશા વિનિમયની પ્રક્રિયા ચાલુ હતી. આ પ્રક્રિયાનો હેતુ લાંબા ગાળાના સમાધાન તરફ આગળ વધવાનો હતો, પરંતુ તાજેતરના વિવાદોએ આ પ્રયાસોને ઝટકો આપ્યો છે.
શું ફરી શરૂ થઈ શકે છે સંઘર્ષ?
હાલ યુદ્ધવિરામ સત્તાવાર રીતે યથાવત છે, પરંતુ બંને પક્ષો વચ્ચેના મતભેદો હજુ પણ દૂર થયા નથી. વિવિધ રાજકીય અને સુરક્ષા વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે જો રાજદ્વારી વાતચીત લાંબા સમય સુધી અટકી રહેશે તો તણાવ વધુ વધી શકે છે. ઈરાને પોતાની સુરક્ષા તૈયારી જાળવી રાખવાનો સંકેત આપ્યો છે, જ્યારે અમેરિકી નેતૃત્વ તરફથી પણ અગાઉ કડક નિવેદનો આપવામાં આવ્યા છે. આવા સંજોગોમાં પશ્ચિમ એશિયાની સ્થિતિ ફરી અસ્થિર બની શકે છે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર શું અસર થઈ શકે?
પશ્ચિમ એશિયામાં કોઈપણ મોટો સંઘર્ષ માત્ર પ્રાદેશિક મુદ્દો નથી રહેતો. હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં અવરોધ અથવા સૈન્ય તણાવ વધે તો તેની સીધી અસર વૈશ્વિક તેલ બજારો પર પડી શકે છે.
તેલના ભાવમાં વધારો, ઊર્જા પુરવઠામાં અનિશ્ચિતતા અને વૈશ્વિક વેપાર માર્ગો પર અસર જેવી પરિસ્થિતિઓ સર્જાઈ શકે છે. ભારત સહિત ઊર્જા આયાત પર નિર્ભર દેશો માટે પણ આ વિકાસ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
