અમેરિકા સાથેના તણાવ વચ્ચે ઈરાનમાં રાજકીય ભૂકંપ? : રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયને આપ્યું રાજીનામું? મધ્ય પૂર્વમાં ચકચાર

Iran President: મધ્ય પૂર્વના સૌથી પ્રભાવશાળી દેશોમાંના એક એવા ઈરાનમાં રાજકીય અનિશ્ચિતતાનો નવો તબક્કો શરૂ થયો હોવાની ચર્ચા ચાલી રહી છે. ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયન દ્વારા રાજીનામું સોંપવામાં આવ્યું હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે, જોકે ઈરાની સત્તાવાર વર્તુળોએ આ દાવાઓને નકારી કાઢ્યા છે. રાજીનામાના દાવા અને તેના ઇનકાર વચ્ચે હવે સવાલ એ છે કે શું ઈરાનની સત્તા વ્યવસ્થામાં આંતરિક મતભેદો ખુલ્લા પડી રહ્યા છે?

શું છે સમગ્ર મામલો?

આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયા રિપોર્ટ્સ મુજબ, ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયને સર્વોચ્ચ નેતૃત્વના કાર્યાલયને પોતાનું રાજીનામું મોકલ્યું હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. કેટલાક અહેવાલોમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે તેઓ સરકારના મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો લેવામાં પોતાની ભૂમિકા સતત નબળી પડતી હોવાને લઈને અસંતુષ્ટ હતા. ખાસ કરીને ઈસ્લામિક રેવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC)ના વધતા પ્રભાવને લઈને અસંતોષ વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો હોવાનું જણાવાયું છે.

રિપોર્ટ્સ અનુસાર, પેઝેશ્કિયનને લાગતું હતું કે સરકારના ચૂંટાયેલા નેતૃત્વને અનેક મહત્વપૂર્ણ નીતિગત અને સુરક્ષા સંબંધિત નિર્ણયોમાં બાજુએ રાખવામાં આવી રહ્યું છે. જેના કારણે તેઓ પોતાની બંધારણીય જવાબદારીઓ અસરકારક રીતે નિભાવી શકતા નથી એવી લાગણી વ્યક્ત કરી હોવાનું કહેવાય છે.

ઈરાને શું કહ્યું?

રાજીનામાના સમાચાર સામે આવ્યા બાદ ઈરાની અધિકારીઓ તરફથી તરત જ પ્રતિક્રિયા આપવામાં આવી હતી. કેટલાક સત્તાવાર સૂત્રોએ સ્પષ્ટ કહ્યું કે રાષ્ટ્રપતિએ કોઈ રાજીનામું આપ્યું નથી અને આવી માહિતી ખોટી છે. આ કારણે હાલ સ્થિતિ ગૂંચવણભરી બની છે, કારણ કે એક તરફ આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયા રાજીનામાના દાવા કરી રહ્યું છે તો બીજી તરફ ઈરાનની સત્તાવાર પ્રણાલી તેનો ઇનકાર કરી રહી છે.

વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે ભલે રાજીનામું સ્વીકારાયું હોય કે ન હોય, પરંતુ આવા અહેવાલો પોતે જ ઈરાનની અંદર ચાલી રહેલા રાજકીય તણાવ તરફ ઈશારો કરે છે.

કોણ છે મસૂદ પેઝેશ્કિયન?

Masoud Pezeshkian ઈરાનના એવા નેતા તરીકે ઓળખાય છે જેમણે 2024ની રાષ્ટ્રપતિ ચૂંટણીમાં જીત મેળવી હતી. વ્યવસાયે હાર્ટ સર્જન રહેલા પેઝેશ્કિયનને તુલનાત્મક રીતે સુધારાવાદી અને મધ્યમ માર્ગના નેતા માનવામાં આવે છે. તેઓ અગાઉ આરોગ્ય મંત્રી અને સંસદ સભ્ય તરીકે પણ સેવા આપી ચૂક્યા છે.

તેમના ચૂંટણી અભિયાન દરમિયાન તેમણે અર્થતંત્રમાં સુધારા, પશ્ચિમી દેશો સાથે વધુ વ્યવહારુ સંબંધો અને આંતરિક તણાવ ઘટાડવાની વાત કરી હતી. જોકે ઈરાનની રાજકીય વ્યવસ્થામાં રાષ્ટ્રપતિની સત્તા મર્યાદિત હોય છે અને અનેક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો સર્વોચ્ચ નેતૃત્વ અને સુરક્ષા તંત્રના પ્રભાવ હેઠળ રહે છે.

IRGC અને સત્તા સંઘર્ષની ચર્ચા કેમ?

ઈરાનની ઈસ્લામિક રેવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC) માત્ર સૈન્ય સંસ્થા નથી પરંતુ દેશની રાજનીતિ, અર્થતંત્ર અને સુરક્ષા નીતિઓમાં પણ મહત્વપૂર્ણ પ્રભાવ ધરાવે છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં તેના વધતા પ્રભાવ અંગે ચર્ચાઓ થતી રહી છે.

તાજેતરના અહેવાલોમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે રાષ્ટ્રપતિ અને કેટલાક વરિષ્ઠ અધિકારીઓને મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય પ્રક્રિયાથી દૂર રાખવામાં આવી રહ્યા હતા. આ જ મુદ્દો રાજીનામાની અટકળો પાછળનું મુખ્ય કારણ હોવાનું જણાવવામાં આવી રહ્યું છે. જોકે આ દાવાઓની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ થઈ શકી નથી.

આ સમાચારનું વૈશ્વિક મહત્વ શું છે?

ઈરાન પહેલેથી જ આર્થિક પડકારો, પશ્ચિમી પ્રતિબંધો, પ્રાદેશિક સુરક્ષા તણાવ અને આંતરિક અસંતોષ જેવા મુદ્દાઓનો સામનો કરી રહ્યું છે. આવા સમયમાં જો દેશના સર્વોચ્ચ ચૂંટાયેલા નેતૃત્વ અને શક્તિશાળી સુરક્ષા તંત્ર વચ્ચે મતભેદો હોય તો તેની અસર માત્ર ઈરાન પૂરતી મર્યાદિત નહીં રહે.

મધ્ય પૂર્વની સુરક્ષા પરિસ્થિતિ, પરમાણુ કાર્યક્રમ, તેલ બજાર અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજદ્વારી પર પણ તેની અસર પડી શકે છે. તાજેતરમાં પેઝેશ્કિયને ઈરાનને યુદ્ધ અને આર્થિક સંકટથી થયેલા નુકસાન અંગે ખુલ્લેઆમ સ્વીકાર્યું હતું, જે તેમના વધુ વ્યવહારુ અભિગમ તરફ સંકેત માનવામાં આવ્યો હતો.

હાલ શું સ્થિતિ છે?

અત્યાર સુધી ઈરાન તરફથી કોઈ સત્તાવાર દસ્તાવેજ અથવા જાહેર જાહેરાત બહાર આવી નથી જે રાજીનામાની પુષ્ટિ કરે. તેથી આ મુદ્દે અંતિમ સત્ય બહાર આવવાનું બાકી છે. પરંતુ એક બાબત સ્પષ્ટ છે કે ઈરાનની અંદર સત્તાના વિવિધ કેન્દ્રો વચ્ચેના સંબંધો ફરી એકવાર વૈશ્વિક ચર્ચાનો વિષય બન્યા છે.

આગામી દિવસોમાં સર્વોચ્ચ નેતૃત્વ અથવા રાષ્ટ્રપતિ કાર્યાલય તરફથી કોઈ સ્પષ્ટ નિવેદન આવે છે કે નહીં તેના પર સમગ્ર વિશ્વની નજર રહેશે.

આ પણ વાંચો: 'નેપાળે ભારતીય જમીન પર કર્યું છે અતિક્રમણ' : નેપાળના PM બાલેન શાહે આપ્યું નિવેદન

રાજકીય સ્થિરતા અંગે નવા સવાલો

ઈરાન મધ્ય પૂર્વની રાજનીતિમાં મહત્વપૂર્ણ ખેલાડી છે.

રાષ્ટ્રપતિના રાજીનામાની ચર્ચા આંતરિક સત્તા સંઘર્ષ તરફ સંકેત આપે છે.

વૈશ્વિક તેલ બજાર અને પ્રાદેશિક સુરક્ષા પર અસર થઈ શકે છે.

પશ્ચિમી દેશો સાથેના સંબંધો અને ભવિષ્યની રાજદ્વારી પ્રક્રિયાઓ પર અસર પડી શકે છે.

ઈરાનની અંદરની રાજકીય સ્થિરતા અંગે નવા સવાલો ઉભા થયા છે.