Iran-Israel War: ઈરાનના ઈસ્લામિક રેવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC)ની નૌસેનાએ ફરી એકવાર હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) બંધ કરી દીધી છે અને તમામ જહાજોને તેને પાર કરવાનો પ્રયાસ ન કરવાની ચેતવણી આપી છે. ઈરાને આ પગલું એટલા માટે ઉઠાવ્યું છે કારણ કે ઈઝરાયેલે આજે સવારે દક્ષિણ લેબનાન પર બોમ્બમારો કર્યો અને ત્યાંથી પીછેહઠ કરવાનો ઈનકાર કરી દીધો. IRGCએ હોર્મુઝ ફરી બંધ કરવાની જાહેરાત કરતા જણાવ્યું કે, લેબનાનમાં સીઝફાયર (યુદ્ધવિરામ)ની શરતો અમેરિકાએ પૂરી કરી નથી, હવે હોર્મુઝની નજીક આવતા જહાજોને નિશાન બનાવવામાં આવશે.
વૈશ્વિક વેપાર અને ખાસ કરીને ક્રૂડ ઓઈલના પરિવહન માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ ગણાતો દરિયાઈ માર્ગ, સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ (Strait of Hormuz), પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા યુદ્ધ અને રાજકીય ખેંચતાણને કારણે ફરી એકવાર અનિશ્ચિતતાના વમળમાં ફસાયો છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે યુદ્ધ વિરામ અને આર્થિક નાકાબંધી હટાવવા અંગે થયેલી તાજેતરની સમજૂતી બાદ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે જે રાહત જોવા મળી રહી હતી, તે લાંબો સમય ટકી શકી નથી. લેબનોન પર ઈઝરાયેલના સતત થઈ રહેલા સૈન્ય હુમલાઓને પગલે ઈરાનની નૌસેનાએ (Navy) કડક વલણ અપનાવીને ફરીથી ચેતવણી જારી કરી છે.
ઈરાને શું ચેતવણી આપી?
ઈરાની અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે જ્યાં સુધી આ વિસ્તારની સ્થિતિ સામાન્ય નહીં થાય અને તેમની સુરક્ષા ચિંતાઓનું સમાધાન નહીં આવે, ત્યાં સુધી હોર્મુઝમાં જહાજોની અવરજવર પર પ્રતિબંધ ચાલુ રહેશે. તેમણે હોર્મુઝની નજીક આવતા તમામ કોમર્શિયલ (વ્યાપારી) અને સૈન્ય જહાજોને સાવચેતી રાખવાની ચેતવણી પણ આપી છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ વેપાર માર્ગોમાં ગણાય છે. વૈશ્વિક સ્તરે દરિયાઈ માર્ગે થતા તેલના વેપારનો મોટો હિસ્સો આ જ માર્ગ પરથી પસાર થાય છે. અખાતી દેશો (Gulf Countries)માંથી એશિયા, યુરોપ અને વિશ્વના બાકીના ભાગોમાં ક્રૂડ ઓઈલ અને ગેસના સપ્લાય માટે આ માર્ગ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
ઈરાન-અમેરિકા વચ્ચેની લડાઈ ક્યારે ખતમ થશે?
મળતી માહિતી મુજબ, દક્ષિણ લેબનાનમાં ઈઝરાયેલ અને હિઝબુલ્લાહ વચ્ચે ભીષણ લડાઈ બાદ શુક્રવારે (19 જૂન) અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની વાતચીત રદ કરી દેવામાં આવી હતી. આનાથી ઈરાનમાં યુદ્ધ સમાપ્ત કરવા માટે બની રહેલા પ્રારંભિક કરાર પર સવાલો ઉભા થવા લાગ્યા છે. ઈરાની અધિકારીઓ યોજના મુજબ સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ ન ગયા. તેમનું કહેવું હતું કે વાતચીત શરૂ થતાં પહેલાં લેબનાનમાં લડાઈ બંધ થવી જોઈએ. અમેરિકાના ઉપરાષ્ટ્રપતિ જે.ડી. વેન્સે પણ તેમનો પ્રવાસ રદ કરી દીધો છે. બીજી તરફ, ઈઝરાયેલના વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહુએ શુક્રવારે કહ્યું કે ઈઝરાયેલી સૈનિકો લેબનાનમાં જ્યાં સુધી જરૂરી હશે ત્યાં સુધી રહેશે. તેમણે ઉમેર્યું કે ઈઝરાયેલ પોતાના સૈનિકો અથવા પોતાના વિસ્તાર પરના હુમલા સહન નહીં કરે અને આ હુમલા માટે હિઝબુલ્લાહ પાસેથી ભારે કિંમત વસૂલશે.
ઇઝરાયલ-હિઝબુલ્લાહ વચ્ચે ભારે બોમ્બમારો : US-ઇરાન સમજૂતી પર ઘેરાયા અનિશ્ચિતતાના વાદળ
યુએસ દ્વારા નાકાબંધી હટાવ્યા બાદ તેલના ટેન્કરોની અવરજવર શરૂ થઈ હતી
તાજેતરમાં જ પેરિસમાં જી-૭ (G7) સમિટ દરમિયાન ફ્રાન્સના રાષ્ટ્રપતિ ઇમેન્યુઅલ મેક્રોન સાથેની મુલાકાત બાદ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાન વચ્ચે પાકિસ્તાનની મધ્યસ્થતાથી એક ૧૪-મુદ્દાની સમજૂતી (MoU) થઈ હતી. આ સમજૂતી અંતર્ગત અમેરિકાએ ઈરાની બંદરો પરથી પોતાની સૈન્ય નાકાબંધી હટાવી લીધી હતી, જેના કારણે હોર્મુઝના માર્ગેથી રેકોર્ડબ્રેક ૧૨.૫ મિલિયન બેરલ ક્રૂડ ઓઈલ અને અસંખ્ય વ્યાપારી જહાજોની અવરજવર શરૂ થઈ શકી હતી. વ્હાઇટ હાઉસ ખાતે પત્રકાર પરિષદમાં યુએસ વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ જે.ડી. વેન્સે આ પગલાંને શાંતિ તરફની મોટી પ્રગતિ ગણાવી હતી.
લેબનોન પર ઈઝરાયેલી હુમલા અને ઈરાનની નવી શરત
આ હકારાત્મક શરૂઆત વચ્ચે જ, લેબનોનમાં સક્રિય ઈરાન સમર્થિત સંગઠન હિઝબુલ્લાહ પર ઈઝરાયેલી સેનાએ ભીષણ હુમલા ચાલુ રાખ્યા છે. ઈઝરાયેલના વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહૂએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ઈઝરાયેલની સુરક્ષા જરૂરિયાતો પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી તેમની સેના દક્ષિણ લેબનોનમાં ઓપરેશન ચાલુ રાખશે. ઈઝરાયેલ આ યુએસ-ઈરાન સમજૂતીનો હિસ્સો ન હોવાથી તે લડાઈ રોકવા તૈયાર નથી. ઈઝરાયેલના આ જ પગલાંનો વિરોધ કરતા, ઈરાનની ઈસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC) અને નૌસેનાએ જાહેરાત કરી છે કે જ્યાં સુધી ઈઝરાયેલ લેબનોન પરના હુમલા સંપૂર્ણપણે બંધ નહીં કરે અને ત્યાંથી પોતાની સેના પાછી નહીં ખેંચે, ત્યાં સુધી હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાંથી જહાજોના પસાર થવા પર ફરીથી પ્રતિબંધો લાદવામાં આવશે. ઈરાને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે આ વૈશ્વિક દરિયાઈ માર્ગને એક વ્યૂહાત્મક હથિયાર (Leverage) તરીકે વાપરશે જેથી અમેરિકા પર ઈઝરાયેલને રોકવાનું દબાણ લાવી શકાય.
નાઇજરની રાજધાની નિયામીના આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ પર આતંકવાદી હુમલો : 11 સૈનિકો અને 22 હુમલાખોરો ઠાર
સ્વિટ્ઝર્લેન્ડની વાટાઘાટો રદ અને દરિયાઈ સુરંગ (Mines)નો મોટો પડકાર
આ આકરા સૈન્ય વલણને કારણે સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં બંને દેશો વચ્ચે યોજાનારી આગામી ડિપ્લોમેટિક બેઠક અને વાટાઘાટો હાલ પૂરતી રદ કરવામાં આવી છે, જેનાથી પશ્ચિમ એશિયામાં સંપૂર્ણ શાંતિ સ્થાપવાના પ્રયાસોને મોટો ઝટકો લાગ્યો છે.
બીજી તરફ, આંતરરાષ્ટ્રીય ટેન્કર માલિકોના સંગઠન (Intertanko) એ ચેતવણી આપી છે કે જો ઈરાન માર્ગ ખુલ્લો રાખવા સંમત થાય તો પણ હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીના મધ્ય ભાગમાં યુદ્ધ દરમિયાન ઈરાન દ્વારા આશરે ૮૦ જેટલી દરિયાઈ સુરંગો (Mines) બિછાવવામાં આવી છે. જ્યાં સુધી આ જીવંત સુરંગોને સંપૂર્ણપણે હટાવીને વિસ્તારને સુરક્ષિત કરવામાં નહીં આવે, ત્યાં સુધી વ્યાપારી જહાજો માટે સામાન્ય અવરજવર અત્યંત જોખમી અને અશક્ય બની રહેશે. ઘણા જહાજો હાલ ઓમાનના દરિયાઈ માર્ગનો આશરો લઈ રહ્યા છે પરંતુ ત્યાં જહાજો તળિયે ચોંટી જવાનું (Aground) જોખમ વધારે છે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર અસર
દુનિયાના કુલ ઓઈલ અને લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG) ના વેપારનો ૨૦% હિસ્સો આ સામુદ્રધુનીમાંથી પસાર થાય છે. ઈરાન દ્વારા ફરીથી નાકાબંધી કરવાની ચેતવણી અને ઈઝરાયેલ-લેબનોન સરહદે વધતા જતા તણાવને કારણે વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવો ફરી ભડકે બળે તેવી આશંકા સેવાઈ રહી છે, જે વિશ્વભરમાં મોંઘવારી વધારી શકે છે.
