Iran and America Peace Agreement: ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે થયેલા શાંતિ કરારની વચ્ચે ફ્રાન્સનો ઐતિહાસિક ‘વર્સાય પેલેસ’ (Versailles Palace) ફરી એકવાર વૈશ્વિક રાજનીતિના કેન્દ્રમાં આવી ગયો છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાન વચ્ચે તાજેતરમાં થયેલા સમજૂતી પત્ર (MoU) એ વિશ્વનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ અને તેમના સમર્થકો માટે આ એક મોટી રાજદ્વારી (ડિપ્લોમેટિક) સફળતા હોઈ શકે છે, પરંતુ ઇતિહાસના જાણકારો તેને એક અલગ નજરિયાથી જોઈ રહ્યા છે. આ કરારની સરખામણી 1919ની ‘વર્સાયની સંધિ’ સાથે કરવામાં આવી રહી છે, જેને બીજા વિશ્વયુદ્ધનું મુખ્ય કારણ માનવામાં આવે છે.
અફઘાનિસ્તાનનો બદલો: પાકિસ્તાન પર ધડાધડ ડ્રોન એટેક : ISISના ઠેકાણાઓ પર વરસાવ્યા બોમ્બ
શું હતી 1919ની ‘વર્સાયની સંધિ’?
પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ સમાપ્ત થયા પછી વર્ષ 1919માં તૈયાર કરવામાં આવેલી વર્સાયની સંધિ ઇતિહાસમાં શાંતિ કરાર કરતાં વધુ એક મોટા સંઘર્ષના પાયા તરીકે નોંધાયેલી છે. વિજેતા રાષ્ટ્રો દ્વારા જર્મની પર થોપવામાં આવેલી આ અત્યંત કડક સંધિ હેઠળ તેને માત્ર યુદ્ધ ભડકાવવા માટે જ દોષિત ઠેરવવામાં ન આવ્યું, પરંતુ તેની 26 હજાર ચોરસ માઈલથી વધુ જમીન અને વિદેશી સંસ્થાનો (ઉપનિવેશો) પણ છીનવી લેવામાં આવ્યા. ભારેખમ આર્થિક દંડ અને સૈન્ય ક્ષમતા મર્યાદિત કરવા જેવી શરતોનો જ્યારે જર્મન પ્રતિનિધિઓએ વિરોધ કર્યો, ત્યારે તેમને ફરીથી હુમલો કરવાની ચેતવણી આપીને સહી કરવા માટે મજબૂર કરવામાં આવ્યા હતા.
આ ચોતરફા આર્થિક અને માનસિક ઉત્પીડને જર્મન જનતાની અંદર ઊંડો અસંતોષ અને પ્રતિશોધ (બદલા)ની ભાવનાને જન્મ આપ્યો, જેનો ફાયદો ઉઠાવીને આગળ જતાં એડોલ્ફ હિટલરે સત્તા મેળવી. હિટલરે આ સંધિની શરતોને દગો ગણાવીને દેશનું ઝડપથી સૈન્યીકરણ કર્યું, જેણે આખરે માત્ર બે દાયકા પછી બીજા વિશ્વયુદ્ધનું ભીષણ સ્વરૂપ લઈ લીધું અને વિશ્વને 7 થી 8 કરોડ લોકોના મોતના ભયાનક ખાડામાં ધકેલી દીધું.
ટ્રમ્પ સરકાર માની રહી છે પોતાની મોટી જીત
ઈરાન સાથે થયેલા આ કરારનો સમય અમેરિકી રાજનીતિના દૃષ્ટિકોણથી ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ પોતાના 80મા જન્મદિવસના અવસરે આ કરારને એક મોટી જીત તરીકે રજૂ કરી રહ્યા છે. અમેરિકા આગામી 4 જુલાઈએ પોતાની આઝાદીની 250મી વર્ષગાંઠ ઉજવવા જઈ રહ્યું છે અને નવેમ્બરમાં દેશમાં મિડ-ટર્મ (મધ્યસત્ર) ચૂંટણીઓ પણ થવાની છે. આવી સ્થિતિમાં ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર આ કરાર દ્વારા સ્થાનિક સ્તરે પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરવા માંગે છે.
ગ્રાઉન્ડ રિયાલિટી (વાસ્તવિકતા) ઘણી અલગ
જો કે, આ રાજદ્વારી જીત વચ્ચે ગ્રાઉન્ડ રિયાલિટી ઘણી અલગ છે. આ કરાર છતાં લેબનાન પર ઈઝરાયેલના હુમલા સતત ચાલુ છે. ઈઝરાયેલના વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહુનું માનવું છે કે ઈરાનની પરમાણુ મહત્વાકાંક્ષાઓ ઈઝરાયેલના અસ્તિત્વ માટે હજુ પણ એક મોટો ખતરો છે. ઈઝરાયેલી વિશ્લેષકો આ કરારને ઈરાન સામે અમેરિકાના આત્મસમર્પણ તરીકે જોઈ રહ્યા છે, કારણ કે તેમાં ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને સંપૂર્ણપણે રોકવાની કોઈ નક્કર જોગવાઈ દેખાતી નથી.
શું આ મિડલ ઈસ્ટનો કાયમી કરાર છે?
મોટો સવાલ એ છે કે શું આ કરાર મિડલ ઈસ્ટ (મધ્ય પૂર્વ)ના દાયકાઓ જૂના સંકટનો કાયમી ઉકેલ છે? વર્સાયની સંધિની જેમ જ, આ કરાર પણ અસ્થાયી રૂપે તણાવ ઓછો કરી શકે છે અને બજારને રાહત આપી શકે છે, પરંતુ તેનાથી આ ક્ષેત્રના મૂળભૂત સંઘર્ષોનો કોઈ કાયમી ઉકેલ હજી પણ નીકળ્યો નથી. ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે જે કરારો મૂળભૂત સમસ્યાઓને વણઉકેલાયેલી છોડી દે છે, તે અવારનવાર મોટા યુદ્ધનું કારણ બને છે. ટ્રમ્પ ભલે પોતાની આ સફળતાની ઉજવણી કરી રહ્યા હોય, પરંતુ મિડલ ઈસ્ટમાં પડી રહેલા બોમ્બ એ વાતનો સંકેત છે કે કાગળ પર સહી થવાથી યુદ્ધ આટલી સરળતાથી ખતમ થતું નથી.
