ભારત, વિશ્વનું ત્રીજું સૌથી મોટું તેલ આયાતકાર દેશ, રશિયાથી સમુદ્ર માર્ગે આવતા ક્રૂડ ઓઇલનું સૌથી મોટું ખરીદનાર છે. જોકે, તાજેતરમાં ભારતની રાજ્ય સંચાલિત તેલ રિફાઇનરીઓએ રશિયન ક્રૂડ ઓઇલની ખરીદી બંધ કરી દીધી છે. આ નિર્ણયનું કારણ રશિયન તેલ પર ઘટેલી ડિસ્કાઉન્ટ રકમ અને અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા આપવામાં આવેલી ટેરિફની ચેતવણી છે. આ લેખમાં આપણે આ મુદ્દાને વિગતવાર સમજીશું, જેમાં ભારતની રાજ્ય રિફાઇનરીઓના નિર્ણય, ટ્રમ્પની નીતિઓ અને ભારતની અર્થવ્યવસ્થા પર તેની અસરનો સમાવેશ થાય છે.
રશિયન તેલ પર ભારતની નિર્ભરતા
ભારતે તાજેતરના વર્ષોમાં રશિયન ક્રૂડ ઓઇલની ખરીદીમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે, ખાસ કરીને રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ. રશિયા ભારતનું સૌથી મોટું તેલ સપ્લાયર બની ગયું છે, જે દેશની કુલ તેલ આયાતના લગભગ 35% હિસ્સો ધરાવે છે. 2025ના પ્રથમ છ મહિનામાં, ભારતે દરરોજ સરેરાશ 18 લાખ બેરલ રશિયન તેલની આયાત કરી હતી. આમાંથી, ખાનગી રિફાઇનરીઓ જેવી કે રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ અને નયારા એનર્જીએ 60% જેટલું તેલ ખરીદ્યું હતું, જ્યારે રાજ્ય સંચાલિત રિફાઇનરીઓ, જે ભારતની 52 લાખ બેરલ પ્રતિ દિવસની રિફાઇનિંગ ક્ષમતાના 60%થી વધુનું નિયંત્રણ ધરાવે છે, તેમણે બાકીનું ખરીદ્યું હતું.
રશિયન તેલની આયાત ભારત માટે આર્થિક રીતે ફાયદાકારક રહી છે. 2022થી 2025 દરમિયાન, રશિયન ક્રૂડ ઓઇલની સરેરાશ કિંમત 65-75 ડોલર પ્રતિ બેરલ હતી, જે બ્રેન્ટ ક્રૂડની કિંમત (80-85 ડોલર પ્રતિ બેરલ)થી 4-5 ડોલર ઓછી હતી. આના પરિણામે ભારતે આશરે 11 થી 25 અબજ અમેરિકી ડોલરની બચત કરી હતી, જેનાથી દેશનું તેલ બિલ નીચું રહ્યું અને ચાલુ ખાતાની ખાધને નિયંત્રણમાં રાખવામાં મદદ મળી.
રશિયન તેલની ખરીદી બંધ થવાનું કારણ
તાજેતરમાં, ભારતની રાજ્ય સંચાલિત રિફાઇનરીઓ - ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશન (IOC), હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન (HPCL), ભારત પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન (BPCL) અને મેંગલોર રિફાઇનરી એન્ડ પેટ્રોકેમિકલ્સ લિમિટેડ (MRPL) - એ રશિયન ક્રૂડ ઓઇલની ખરીદી બંધ કરી દીધી છે. આ નિર્ણયનાં બે મુખ્ય કારણો છે:
ઘટતું ડિસ્કાઉન્ટ: રશિયન તેલ પર મળતું ડિસ્કાઉન્ટ 2022 પછીના સૌથી નીચા સ્તરે પહોંચી ગયું છે. રશિયાના નિકાસમાં ઘટાડો અને સ્થિર માંગને કારણે ડિસ્કાઉન્ટનું માર્જિન ઘટી ગયું છે, જેનાથી રશિયન તેલની આકર્ષણ ઓછી થઈ છે.
ટ્રમ્પની ટેરિફ ચેતવણી: 14 જુલાઈ, 2025ના રોજ, અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે રશિયન તેલ ખરીદનારા દેશો પર 100% ટેરિફ લગાવવાની ધમકી આપી હતી, જો રશિયા યુક્રેન સાથે મોટો શાંતિ સોદો નહીં કરે. વધુમાં, 29 જુલાઈ, 2025ના રોજ, ટ્રમ્પે રશિયન નિકાસ ખરીદનારાઓ પર ગૌણ પ્રતિબંધો લાદવાની સમયમર્યાદાને 50 દિવસથી ઘટાડીને 10-12 દિવસ કરી દીધી. આ ચેતવણીઓએ ભારતની રાજ્ય રિફાઇનરીઓને રશિયન તેલની ખરીદી બંધ કરવા માટે પ્રેરિત કર્યું.
વૈકલ્પિક સપ્લાયની શોધ
રશિયન તેલની ખરીદી બંધ થતાં, રાજ્ય રિફાઇનરીઓએ વૈકલ્પિક સપ્લાયની શોધ શરૂ કરી છે. તેઓ હવે સ્પોટ માર્કેટમાંથી તેલ ખરીદી રહ્યા છે, જેમાં મુખ્યત્વે મધ્ય પૂર્વના દેશો જેવા કે અબુ ધાબીનું મુર્બન ક્રૂડ અને પશ્ચિમ આફ્રિકાના તેલનો સમાવેશ થાય છે. આ રિફાઇનરીઓએ અબુ ધાબી નેશનલ ઓઇલ કંપની (ADNOC)ને ડિલિવર્ડ બેસિસ (DAP) પર કિંમતો ઓફર કરવા વિનંતી કરી છે, જેથી ઊંચા ફ્રેઇટ દરોના સમયે ખર્ચનું સંચાલન કરી શકાય.
આ ઉપરાંત, રિફાઇનરીઓ ઓપેકના સભ્ય દેશો અને અન્ય મધ્ય પૂર્વના સપ્લાયર્સ પાસેથી વધુ તેલ ખરીદવાની યોજના બનાવી રહી છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશને ઓક્ટોબરમાં લોડિંગ માટે મુર્બન ક્રૂડ ખરીદ્યું હતું, જે તેના માટે અસામાન્ય પગલું હતું.
ટ્રમ્પના ટેરિફની અસર
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે 30 જુલાઈ, 2025ના રોજ જાહેરાત કરી હતી કે 1 ઓગસ્ટ, 2025થી ભારતમાંથી આયાત થતી વસ્તુઓ પર 25% ટેરિફ લાગુ કરવામાં આવશે. આ ટેરિફ ભારતના રશિયા સાથેના વેપાર સંબંધો અને અમેરિકી વસ્તુઓ પર ભારત દ્વારા લગાવવામાં આવતા ઉચ્ચ શુલ્કના જવાબમાં લાદવામાં આવ્યું છે. આ નિર્ણયથી ભારતના નિકાસ ક્ષેત્ર, ખાસ કરીને ઓટોમોબાઇલ, ટેક્સટાઇલ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને જેમ્સ-જ્વેલરી જેવા ઉદ્યોગોને અસર થવાની શક્યતા છે. અર્થશાસ્ત્રીઓના અંદાજ મુજબ, આ ટેરિફના કારણે ભારતના GDPમાં 0.2% થી 0.5% સુધીનો ઘટાડો થઈ શકે છે, ખાસ કરીને મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત, તમિલનાડુ અને કર્ણાટક જેવા રાજ્યોમાં, જ્યાં MSME અને નિકાસ હબ આવેલા છે.
ભારતનો પ્રતિસાદ
ભારતે રશિયા સાથેના તેના વેપાર સંબંધોનું સમર્થન કર્યું છે અને એકતરફી પ્રતિબંધોનો વિરોધ કર્યો છે. 14 ફેબ્રુઆરી, 2025ના રોજ, વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ વ્હાઇટ હાઉસમાં ટ્રમ્પને સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે ભારત તેના રાષ્ટ્રીય હિતો સાથે કોઈ સમજૂતી નહીં કરે. ભારતના તેલ અને ગેસ મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરીએ જણાવ્યું હતું કે ભારત પોતાની તેલની જરૂરિયાતો માટે વૈવિધ્યસભર સ્ત્રોતો પર આધાર રાખે છે અને રશિયા પાસેથી ખરીદેલું તેલ યુરોપના દેશો દ્વારા ખરીદવામાં આવતા તેલની તુલનામાં ઓછું છે.
જોકે, ટ્રમ્પની ચેતવણીઓ અને ટેરિફના દબાણે ભારતની રાજ્ય રિફાઇનરીઓને તેમની ખરીદી વ્યૂહરચના બદલવા માટે મજબૂર કર્યું છે. આ નિર્ણયથી ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા અને આર્થિક સ્થિરતા પર ટૂંકા ગાળાની અસર થઈ શકે છે, પરંતુ ભારત વૈકલ્પિક સપ્લાયર્સ અને વેપાર સમજૂતીઓ દ્વારા આ પડકારોનો સામનો કરવા તૈયાર છે.
