ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે પ્રસ્તાવિત ઐતિહાસિક વેપાર કરાર (Trade Deal) અંગે ફરી એકવાર ચર્ચા તેજ બની છે. બંને દેશો વચ્ચે આર્થિક સંબંધોને નવી ઊંચાઈએ લઈ જવાના હેતુથી શરૂ થયેલી આ મહત્ત્વાકાંક્ષી ડીલ એક વર્ષથી વધુ સમય બાદ પણ અંતિમ તબક્કે પહોંચી શકી નથી. તાજેતરમાં કેટલાક અમેરિકન સેનેટરો અને વેપાર નીતિ સાથે જોડાયેલા અધિકારીઓના નિવેદનો બાદ હવે સ્પષ્ટ થઈ રહ્યું છે કે આ કરાર હજુ સુધી કેમ અટવાયેલો છે.
વિશ્વની બે સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓ વચ્ચેનો આ વેપાર કરાર માત્ર વેપાર પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ વ્યૂહાત્મક, રાજકીય અને ટેકનોલોજી ક્ષેત્રના સહકાર સાથે પણ જોડાયેલો છે. જોકે, અનેક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ પર બંને દેશો વચ્ચે હજુ સુધી સંપૂર્ણ સહમતિ બની શકી નથી.
2025માં શરૂ થઈ હતી ઔપચારિક ચર્ચા
ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે વેપાર કરાર માટેની ઔપચારિક ચર્ચા 13 ફેબ્રુઆરી 2025ના રોજ શરૂ થઈ હતી. બંને દેશોના નેતાઓએ તે સમયે આ કરારને દ્વિપક્ષીય સંબંધો માટે ઐતિહાસિક ગણાવ્યો હતો. વેપાર, રોકાણ, ટેક્નોલોજી અને સપ્લાય ચેઇન ક્ષેત્રમાં સહકાર વધારવાના હેતુથી ચર્ચાઓનો આરંભ થયો હતો.
ચર્ચાઓમાં પ્રગતિ દર્શાવતા 7 ફેબ્રુઆરી 2026ના રોજ બંને પક્ષોએ એક આંતરિમ માળખું (Interim Framework) તૈયાર કરવાની જાહેરાત પણ કરી હતી. આ પગલાને કરાર તરફનું મહત્વપૂર્ણ પગથિયું માનવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ ત્યારબાદથી ચર્ચાની ગતિ ધીમી પડી ગઈ છે અને હજુ સુધી અંતિમ સમજૂતી થઈ શકી નથી.
આ પણ વાંચો: વિઝા રિજેક્શનના 6 મુખ્ય કારણો : નાની બેદરકારી પણ વિદેશ જવાના સપના પર ફેરવી શકે છે પાણી
કૃષિ ક્ષેત્ર સૌથી મોટો વિવાદ
વેપાર કરાર અટવાવાનું સૌથી મોટું કારણ કૃષિ ક્ષેત્ર હોવાનું માનવામાં આવે છે. અમેરિકા લાંબા સમયથી ભારત પાસે પોતાના ડેરી ઉત્પાદનો અને અન્ય કૃષિ માલ માટે ભારતીય બજાર વધુ ખુલ્લું મૂકવાની માંગ કરી રહ્યું છે. બીજી તરફ ભારત પોતાના ખેડૂતો અને કૃષિ ક્ષેત્રના હિતોને લઈને અત્યંત સાવચેત છે. ભારતનું માનવું છે કે વિદેશી કૃષિ ઉત્પાદનોને વધુ પ્રવેશ આપવાથી સ્થાનિક ખેડૂતોને નુકસાન થઈ શકે છે. ખાસ કરીને ડેરી ક્ષેત્રમાં ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા ઉત્પાદકોમાં સામેલ છે અને લાખો પરિવારોની રોજગારી આ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલી છે. આ કારણે કૃષિ સંબંધિત મુદ્દાઓ પર હજુ સુધી કોઈ સર્વસંમતિ બની શકી નથી.
આયાત શુલ્કને લઈને મતભેદ
આયાત શુલ્ક (Import Duty) અને ટેરિફ પણ ચર્ચાનો મહત્વનો મુદ્દો છે. અમેરિકા ભારત દ્વારા કેટલાક ઉત્પાદનો પર લાગતા ઊંચા આયાત શુલ્કમાં ઘટાડો ઈચ્છે છે. અમેરિકાનું માનવું છે કે ઊંચા ટેરિફના કારણે અમેરિકન ઉત્પાદનોને ભારતીય બજારમાં પૂરતી સ્પર્ધાત્મકતા મળતી નથી. બીજી તરફ ભારત ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ અભિયાનને મજબૂત બનાવવા માટે સ્થાનિક ઉદ્યોગોને સુરક્ષા આપવા માગે છે. ભારતનો દાવો છે કે સ્થાનિક ઉત્પાદન અને રોજગારીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કેટલાક ક્ષેત્રોમાં રક્ષણાત્મક નીતિઓ જરૂરી છે. પરિણામે ટેરિફ ઘટાડવાના મુદ્દે હજુ સુધી સહમતિ બની શકી નથી.
ડિજિટલ ટ્રેડ અને ડેટા લોકલાઇઝેશન પર ખેંચતાણ
આધુનિક અર્થવ્યવસ્થામાં ડિજિટલ વેપારનું મહત્વ સતત વધી રહ્યું છે. ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે ડિજિટલ ટ્રેડ તથા ડેટા લોકલાઇઝેશનના મુદ્દાઓ પણ મહત્વના અવરોધ તરીકે સામે આવ્યા છે. અમેરિકાની મોટી ટેક્નોલોજી કંપનીઓ ઈચ્છે છે કે ડેટાના આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાહ પર વધુ પ્રતિબંધ ન હોય. જ્યારે ભારત ડિજિટલ સુરક્ષા અને ડેટા સંરક્ષણને પ્રાથમિકતા આપતા ભારતીય નાગરિકોનો ડેટા દેશમાં જ સંગ્રહિત રહે તેવા નિયમોનું સમર્થન કરે છે. ડેટા લોકલાઇઝેશન, ઈ-કોમર્સ નિયમો અને ડિજિટલ સેવાઓ સંબંધિત નીતિઓને લઈને બંને દેશો વચ્ચે હજુ પણ મતભેદ યથાવત છે.
આ પણ વાંચો: એક જ દિવસમાં ઉડી ગયા અબજો ડોલર : એલન મસ્કને મોટો ઝટકો છતાં સંપત્તિ જોઈને ચોંકી જશો
ભારતનું સ્પષ્ટ વલણ
કેન્દ્રીય વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રી પીયૂષ ગોયલ અનેક પ્રસંગોએ સ્પષ્ટ કરી ચૂક્યા છે કે ભારત કોઈપણ વેપાર કરાર પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને જ કરશે. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું છે કે નાના વેપારીઓ, ખેડૂતો અને સ્થાનિક ઉદ્યોગોના હિતોને નુકસાન પહોંચાડે તેવા કોઈપણ કરાર પર ભારત સહમત નહીં થાય. ભારત એવો કરાર ઈચ્છે છે જેમાં બંને દેશોને સમાન લાભ મળે અને કોઈ એક પક્ષને વધુ ફાયદો ન થાય. ભારતનું માનવું છે કે વેપાર કરાર માત્ર વેપાર વધારવા માટે નહીં પરંતુ લાંબા ગાળે બંને દેશોના આર્થિક વિકાસમાં યોગદાન આપનાર હોવો જોઈએ.
રાજકીય અને આર્થિક દબાણો પણ જવાબદાર
વેપાર નિષ્ણાતોના મતે બંને દેશોમાં સ્થાનિક રાજકીય અને આર્થિક પરિસ્થિતિઓ પણ આ ડીલમાં વિલંબ માટે જવાબદાર છે. અમેરિકા અને ભારત બંનેમાં કેટલાક ક્ષેત્રો એવા છે જ્યાં સરકારો પર સ્થાનિક ઉદ્યોગો અને હિતધારકોનું દબાણ છે. કોઈ પણ સરકાર પોતાના ખેડૂતો, ઉત્પાદકો અથવા વેપારીઓના હિતો વિરુદ્ધ જવા તૈયાર નથી. પરિણામે ચર્ચાઓમાં સમાધાન શોધવાની પ્રક્રિયા લાંબી બની રહી છે.
