પાકિસ્તાન દ્વારા ચીનના પાંચમી પેઢીના સ્ટેલ્થ યુદ્ધ વિમાન J-35AE ખરીદવાની ચર્ચાઓ વચ્ચે હવે રશિયાએ ભારતને Sukhoi Su-57 ખરીદવા માટે મનાવવાના પ્રયાસો તેજ કર્યા છે. મોસ્કોનું માનવું છે કે જો પાકિસ્તાન નજીકના સમયમાં આવા અદ્યતન યુદ્ધ વિમાનોને પોતાની વાયુસેનામાં સામેલ કરે છે તો ભારત માટે હવાઈ શક્તિમાં તાત્કાલિક ખાલીપો ઊભો થઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં Su-57 ભારત માટે એક તાત્કાલિક વિકલ્પ બની શકે છે, જ્યાં સુધી દેશનું સ્વદેશી AMCA સ્ટેલ્થ યુદ્ધ વિમાન તૈયાર ન થાય.
ભારતનો AMCA પ્રોજેક્ટ હજુ વિકાસના તબક્કામાં છે. માનવામાં આવે છે કે આ વિમાન 2032-33 પહેલા તૈયાર નહીં થાય અને તેનું મોટા પાયે ઉત્પાદન 2035 પછી જ શરૂ થઈ શકે છે. પરંતુ ત્યાં સુધી જો ચીન અને પાકિસ્તાન બંને પાસે પાંચમી પેઢીના યુદ્ધ વિમાનો આવી જાય તો ભારત માટે પડકાર ઊભો થઈ શકે છે.
અહેવાલો મુજબ રશિયા ભારતને લગભગ 40 Su-57 યુદ્ધ વિમાન ખરીદવા માટે સમજાવી રહ્યું છે. આ સંખ્યા ભારતીય વાયુસેનાની લગભગ બે સ્ક્વોડ્રન જેટલી ગણાય છે. રશિયાનું કહેવું છે કે આ વિમાન ભારતને સ્ટેલ્થ અને અદ્યતન હવાઈ યુદ્ધ ક્ષમતા આપવા માટે મદદરૂપ થઈ શકે છે.
તાજેતરના વર્ષોમાં ચીને પોતાના J-20 સ્ટેલ્થ ફાઈટર વિમાનોને મોટા પ્રમાણમાં કાર્યરત કર્યા છે. હવે પાકિસ્તાન માટે J-35 ઉપલબ્ધ થવાની ચર્ચાઓને કારણે દક્ષિણ એશિયામાં હવાઈ શક્તિનું સંતુલન બદલાઈ શકે છે. આ પરિસ્થિતિ ભારત માટે વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે.
Su-57ને લઈને ચર્ચાઓ રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિનની ભારત મુલાકાત દરમિયાન પણ થઈ હોવાનું કહેવાય છે. ભારત અને રશિયા વચ્ચે સૈન્ય સહયોગ માટે બનેલી સંયુક્ત સમિતિ હેઠળ હજુ પણ આ મુદ્દે ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે.
રશિયાનો સૌથી મોટો દાવો ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર છે. મોસ્કોનું કહેવું છે કે તે અમેરિકા અથવા યુરોપિયન દેશોની સરખામણીએ ભારત સાથે વધુ અદ્યતન સૈન્ય ટેક્નોલોજી શેર કરવા તૈયાર છે. તેમાં વિમાનના મિશન સિસ્ટમ, સેન્સર અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ નિયંત્રણ સોફ્ટવેર સુધીની પહોંચનો સમાવેશ થાય છે.
ચર્ચા એવી પણ છે કે રશિયા ભારતના નાશિક સ્થિત Su-30MKI ઉત્પાદન કેન્દ્રમાં Su-57 માટે અલગ ઉત્પાદન લાઇન શરૂ કરવા તૈયાર છે. જો આવું થાય તો ભારતને આ વિમાનો દેશની અંદર બનાવવાની તક મળી શકે છે. આ પગલું “મેક ઇન ઇન્ડિયા” અભિયાન માટે પણ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.
જો કે Su-57 સંપૂર્ણ રીતે વિવાદોથી દૂર નથી. વર્ષોથી આ કાર્યક્રમને એન્જિન વિકાસમાં મોડું થવું, ઓછી સંખ્યામાં ઉત્પાદન અને સ્ટેલ્થ ક્ષમતાઓ અંગેના પ્રશ્નોને કારણે ટીકા સહન કરવી પડી છે. પશ્ચિમી દેશોના કેટલાક નિષ્ણાતોએ તેની રડારથી બચવાની ક્ષમતા અંગે પણ સવાલો ઉઠાવ્યા છે.
તે છતાં ઘણા સૈન્ય વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે Su-57ની કેટલીક ખાસિયતો તેને અન્ય યુદ્ધ વિમાનો સામે મજબૂત બનાવે છે. ખાસ કરીને તેની હવામાં ઝડપથી દિશા બદલવાની ક્ષમતા અને નજીકના હવાઈ યુદ્ધમાં તેનું પ્રદર્શન ખૂબ શક્તિશાળી ગણાય છે.
તાજેતરમાં રશિયાએ Su-57ના બે સીટવાળા સંસ્કરણનું પરીક્ષણ પણ કર્યું હોવાનું કહેવાય છે. માનવામાં આવે છે કે ભારતીય વાયુસેનાની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને આ વિકાસ કરવામાં આવ્યો હોઈ શકે છે. ભારતીય વાયુસેના લાંબા સમયથી બે પાઇલટવાળા અદ્યતન યુદ્ધ વિમાનમાં રસ બતાવતી આવી છે.
પરંતુ Su-57ને ભારતીય વાયુસેનામાં સામેલ કરવાથી કેટલીક મુશ્કેલીઓ પણ વધી શકે છે. હાલમાં ભારતીય વાયુસેના પાસે વિવિધ પ્રકારના યુદ્ધ વિમાનો છે જેમ કે Jaguar, Mirage-2000, MiG-29, Su-30MKI, Rafale અને સ્વદેશી Tejas. હવે AMCA પ્રોજેક્ટ પણ ચાલી રહ્યો છે.
વિવિધ પ્રકારના વિમાનોને જાળવવા માટે અલગ-અલગ તાલીમ, સ્પેર પાર્ટ્સ, જાળવણી વ્યવસ્થા અને ટેક્નિકલ માળખું જરૂરી બને છે. જેના કારણે ખર્ચમાં પણ મોટો વધારો થાય છે. વાયુસેના માટે આ એક મોટો પડકાર બની શકે છે.
તેમ છતાં સુરક્ષા નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે જરૂરી હોય તો ખર્ચને પ્રાથમિકતા આપવી જ પડે. જો પાકિસ્તાન ખરેખર પાંચમી પેઢીના સ્ટેલ્થ વિમાનોને સામેલ કરે છે તો ભારત માટે સમયસર યોગ્ય જવાબ તૈયાર રાખવો જરૂરી બની શકે છે.
હવે સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે શું ભારત AMCA તૈયાર થાય ત્યાં સુધી તાત્કાલિક જરૂરિયાત માટે Su-57 ખરીદશે કે પછી સંપૂર્ણ ધ્યાન સ્વદેશી પ્રોજેક્ટ પર જ રાખશે. આગામી વર્ષોમાં ભારતની હવાઈ વ્યૂહરચના માટે આ નિર્ણય ખૂબ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
