ઈરાન યુદ્ધના કારણે વૈશ્વિક વેપાર અને સપ્લાય ચેઇન પર મોટી અસર જોવા મળી રહી છે. ખાસ કરીને Hormuz Straitમાં જહાજોની અવરજવર ગંભીર રીતે પ્રભાવિત થતા ભારત માટે ખાતરની સપ્લાય ચિંતા બની ગઈ છે. હાલ Fertilizer લઈને ભારત તરફ આવી રહેલા 17 જહાજ Persian Gulf વિસ્તારમાં ફસાયેલા હોવાનું સામે આવ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં કેન્દ્ર સરકાર હવે વૈકલ્પિક માર્ગો પર વિચાર કરી રહી છે જેથી Kharif Season દરમિયાન દેશમાં ખાતરની અછત ન સર્જાય.
રિપોર્ટ મુજબ સરકાર હવે Fertilizer Cargoને પહેલા રોડ માર્ગ દ્વારા Saudi Arabiaના Yanbu Port સુધી પહોંચાડવાનો અને ત્યારબાદ ત્યાંથી જહાજ મારફતે ભારત લાવવાનો વિકલ્પ વિચારી રહી છે. Persian Gulfના બંદરોમાંથી Yanbu Port લગભગ 1200 કિલોમીટર દૂર હોવાનું માનવામાં આવે છે. આ Route લાંબો અને ખર્ચાળ હોવા છતાં હાલની સ્થિતિમાં સરકાર માટે તે મહત્વપૂર્ણ વિકલ્પ બની રહ્યો છે.
માહિતી અનુસાર Fertilizer Departmentના અધિકારીઓએ મંત્રીઓના Informal Group સમક્ષ આ સ્થિતિ અંગે વિગતવાર માહિતી મૂકી છે. અધિકારીઓએ જણાવ્યું છે કે Hormuz Straitમાં Ship Movement ગંભીર રીતે પ્રભાવિત થઈ રહી છે અને હાલ સીધો સમુદ્રી માર્ગ ઉપયોગમાં લેવા મુશ્કેલ બની રહ્યો છે.
એક અધિકારીએ જણાવ્યું કે Saudi Route દ્વારા ખાતર ભારત લાવવામાં વધુ સમય લાગી શકે છે. સામાન્ય સમુદ્રી માર્ગની સરખામણીએ આ પ્રક્રિયામાં 60થી 70 દિવસ સુધીનો વધારાનો સમય લાગી શકે છે. આ મોડું પહોંચવાનું સૌથી મોટું કારણ લાંબો Road Route અને Red Sea દ્વારા થતી Shipping Movement ગણાવવામાં આવી રહ્યું છે.
આ સમગ્ર સ્થિતિ ભારત માટે એટલા માટે વધુ ગંભીર બની રહી છે કારણ કે જૂનના મધ્યભાગ સુધી Kharif પાક માટે ખાતરની માંગ સૌથી ઊંચા સ્તરે પહોંચે છે. આવી સ્થિતિમાં જો Supply Chain લાંબા સમય સુધી પ્રભાવિત રહેશે તો ખેડૂતોને સમયસર ખાતર ઉપલબ્ધ કરાવવામાં મુશ્કેલીઓ ઊભી થઈ શકે છે.
ઈરાન યુદ્ધની અસર હવે માત્ર Shipping સુધી મર્યાદિત રહી નથી પરંતુ વૈશ્વિક Fertilizer Pricesમાં પણ ભારે વધારો જોવા મળી રહ્યો છે. રિપોર્ટ મુજબ યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ Ureaની આંતરરાષ્ટ્રીય કિંમતોમાં 120 ટકા કરતાં વધુનો વધારો નોંધાયો છે. તે ઉપરાંત DAPની કિંમતોમાં લગભગ 38 ટકા, Sulfurમાં 87 ટકા અને Ammoniaની કિંમતોમાં 84 ટકા સુધીનો વધારો નોંધાયો છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં વધી રહેલી કિંમતો ઉપરાંત ભારતીય રૂપિયો Dollar સામે નબળો પડતા આયાત ખર્ચમાં વધારાનો બોજ પણ વધી રહ્યો છે. અધિકારીઓ અનુસાર Rupee Depreciationના કારણે લગભગ 6 ટકા વધારાનો ખર્ચ વધી ગયો છે.
ભારત Fertilizer Sectorમાં મોટા પ્રમાણમાં આયાત પર નિર્ભર દેશ માનવામાં આવે છે. ખાસ કરીને DAP, Potash અને NPK જેવા ખાતરો માટે દેશની મોટી જરૂરિયાત વિદેશી આયાત દ્વારા પૂર્ણ થાય છે. દેશમાં દર વર્ષે લગભગ 40 મિલિયન ટન Ureaની માંગ રહે છે, જેમાંથી 8થી 10 મિલિયન ટન સુધી આયાત કરવામાં આવે છે.
DAPની વાત કરીએ તો દેશની લગભગ 60 ટકા જરૂરિયાત આયાત દ્વારા પૂર્ણ થાય છે. જ્યારે Potash માટે ભારત લગભગ સંપૂર્ણપણે Import પર નિર્ભર છે. આવી સ્થિતિમાં વૈશ્વિક Supply Chainમાં આવતો વિક્ષેપ સીધી અસર ભારતીય કૃષિ ક્ષેત્ર પર કરી શકે છે.
સરકાર માટે સૌથી મોટી ચિંતા હવે Fertilizer Subsidy Bill પણ બની રહ્યું છે. ગયા વર્ષે દેશનું Fertilizer Subsidy Bill લગભગ 2.2 લાખ કરોડ રૂપિયા હતું. પરંતુ હાલની આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસ્થિતિને જોતા આ વર્ષે તેમાં ભારે વધારો થવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. અંદાજ મુજબ આ આંકડો 3.8 લાખ કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચી શકે છે.
ટેકનિકલી જોવામાં આવે તો Hormuz Strait વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ Oil અને Commodity Shipping Routesમાં ગણાય છે. વિશ્વના મોટા ભાગના Energy Supplies અને અનેક મહત્વપૂર્ણ Raw Materials આ માર્ગથી પસાર થાય છે. તેથી અહીં સર્જાતી કોઈપણ અસ્થિરતા વૈશ્વિક બજારો પર તરત અસર કરે છે.
કૃષિ નિષ્ણાતો માને છે કે જો યુદ્ધ લાંબા સમય સુધી ચાલશે તો તેની અસર માત્ર Kharif Season પૂરતી મર્યાદિત નહીં રહે પરંતુ આગામી Rabi Season પર પણ જોવા મળી શકે છે. કારણ કે Fertilizer Supply અને Prices બંનેમાં અસ્થિરતા લાંબા સમય સુધી રહી શકે છે.
ભારત સરકાર હવે વૈકલ્પિક સપ્લાય માર્ગો, વધારાના આયાત સ્ત્રોતો અને Stock Management પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહી છે જેથી ખેડૂતોને સમયસર ખાતર ઉપલબ્ધ કરાવી શકાય અને કૃષિ ઉત્પાદન પર તેની અસર ઓછામાં ઓછી થાય.
