Forever chemicals: ઇટાલીમાં પર્યાવરણીય કૌભાંડ અને પ્રદૂષણના કારણે બંધ કરી દેવાયેલા એક કેમિકલ પ્લાન્ટને ભારતમાં લાવીને ફરી શરૂ કરાતાં દેશભરમાં ભારે હોબાળો મચી ગયો છે. કેન્સર જેવા ગંભીર રોગો માટે જવાબદાર ગણાતા PFAS (પરફ્લોરોઆલ્કાઈલ અને પોલીફ્લોરોઆલ્કાઈલ સબસ્ટન્સ) એટલે કે ‘ફોરેવર કેમિકલ્સ’ના ઉત્પાદનને કારણે મહારાષ્ટ્રના લોટે પરશુરામ વિસ્તાર સહિત સમગ્ર દેશમાં વિરોધ પ્રદર્શનો શરૂ થયા છે. આ ઘટનાએ ભારતમાં કેમિકલ રેગ્યુલેશનની મજબૂતાઈ અને કાયદાકીય ખામીઓ સામે મોટા સવાલો ઊભા કર્યા છે.
ઇટાલીનું કૌભાંડ હવે ભારતીય ધરતી પર?
બ્રિટિશ અખબાર ધ ગાર્ડિયનના અહેવાલ અનુસાર, ઇટાલીના વિસેન્ઝામાં આવેલો મિટેની (Miteni) પ્લાન્ટ વર્ષ 2018માં ત્યાંના ઈતિહાસના સૌથી મોટા પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ કૌભાંડ બાદ બંધ કરી દેવાયો હતો. આ પ્લાન્ટના કારણે યુરોપના સૌથી મોટા ભૂગર્ભ જળ સ્ત્રોતો (Aquifers) પ્રદૂષિત થયા હતા, જેનાથી 3.5 લાખથી વધુ લોકોનું પીવાનું પાણી ઝેરી બન્યું હતું. જૂન 2025માં ઇટાલીની કોર્ટે આ પ્રદૂષણ બદલ મિટેની કંપનીના ભૂતપૂર્વ અધિકારીઓને દોષિત ઠેરવ્યા હતા.
આગામી 5 વર્ષ પૃથ્વી પર માનવ માટે સૌથી ખતરનાક! : ગ્લોબલ વોર્મિંગ પર UN નો ચોંકાવનારો ખુલાસો
આ બંધ પડેલા પ્લાન્ટની મશીનરી ભારતીય કંપની લક્ષ્મી ઓર્ગેનિક ઇન્ડસ્ટ્રીઝ (Laxmi Organic Industries) દ્વારા ખરીદી લેવામાં આવી અને તેને મુંબઈની દક્ષિણે આવેલા લોટે પરશુરામ કેમિકલ ઝોનમાં ફરીથી કાર્યરત કરવામાં આવી. વર્ષ 2025ની શરૂઆતથી આ પ્લાન્ટ સંપૂર્ણપણે કાર્યરત છે, જ્યાં દવાઓ, જંતુનાશકો, રંગો (Dyes) અને કોસ્મેટિક્સમાં વપરાતા PFAS કેમિકલ્સનું ઉત્પાદન કરવામાં આવી રહ્યું છે.
‘ફોરેવર કેમિકલ્સ’ (PFAS) શું છે અને તે કેટલા ખતરનાક છે?
PFAS ને 'ફોરેવર કેમિકલ્સ' (કાયમી રસાયણો) કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે પર્યાવરણમાં કે મનુષ્યના શરીરમાં ક્યારેય કુદરતી રીતે નષ્ટ થતા નથી. યુરોપિયન પર્યાવરણ એજન્સીના સંશોધનો અનુસાર, લોહીમાં PFASનું ઊંચું પ્રમાણ નીચે મુજબના ગંભીર સ્વાસ્થ્ય જોખમો ઊભા કરે છે. કેન્સરનું વધતું જોખમ, હૃદય અને રક્તવાહિનીઓને લગતા રોગો, લીવર અને કિડનીને નુકસાન, પ્રજનન ક્ષમતામાં ખામી. મિટેની પ્લાન્ટના કામદારોના લોહીમાં અત્યાર સુધીનું સૌથી વધુ PFAS કેમિકલનું સ્તર નોંધાયું હતું.
સંસદથી લઈને શેરીઓ સુધી વિરોધ અને રાજકીય વિવાદ
આ કૌભાંડ સામે આવ્યા બાદ જાન્યુઆરી 2026થી પ્લાન્ટના દરવાજા બહાર સ્થાનિકો અને પર્યાવરણવાદીઓએ મોરચો માંડ્યો છે. એપ્રિલ 2026 સુધીમાં હજારો લોકો રસ્તા પર ઉતરી આવ્યા છે. આ મુદ્દો દેશની સંસદ સુધી પણ પહોંચ્યો છે. રાજ્યસભાના સાંસદ પ્રમોદ તિવારીએ આ પ્લાન્ટને મળેલી મંજૂરી પ્રક્રિયાની કેન્દ્રીય તપાસ (Federal Investigation) કરવાની માંગ કરી છે. તેમણે જણાવ્યું કે આ વિવાદે યુરોપમાંથી પ્રદૂષણ ફેલાવતા પ્લાન્ટ્સ ભારતમાં ટ્રાન્સફર કરવા સામે અને દેશમાં PFAS અંગેના કાયદાના અભાવ સામે ગંભીર ચિંતાઓ ઊભી કરી છે. આ અંગે કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રી કીર્તિ વર્ધન સિંહે પણ સંસદમાં લેખિતમાં સ્વીકાર્યું છે કે હાલમાં ભારતમાં PFAS ના ઉત્પાદન પર પ્રતિબંધ મૂકતો કોઈ ચોક્કસ પર્યાવરણીય કાયદો નથી.
કેન્યાના ગર્લ્સ સ્કૂલમાં ભીષણ આગ : 16 વિદ્યાર્થીનીઓના કરુણ મોત, 79 ઘાયલ
આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઘેરાવ અને કંપનીનો બચાવ
માર્ચ 2026માં ભારતના પર્યાવરણવાદીઓ, યુરોપના અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોના પ્રતિનિધિઓ અને યુરોપિયન સંસદના સભ્યો વચ્ચે એક વીડિયો કોન્ફરન્સ યોજાઈ હતી. ત્યારબાદ, કાર્યકરોએ બ્રસેલ્સમાં યુરોપિયન કમિશનના મુખ્યાલયની બહાર પણ વિરોધ પ્રદર્શન કર્યું હતું, જેથી વિકાસશીલ દેશોમાં ઝેરી ઉદ્યોગો ધકેલવાની નીતિ સામે વૈશ્વિક ધ્યાન ખેંચી શકાય. બીજી તરફ, લક્ષ્મી ઓર્ગેનિક ઇન્ડસ્ટ્રીઝે એપ્રિલ 2026માં એક પ્રેસ કોન્ફરન્સ યોજીને પ્રદૂષણના તમામ આરોપોને નકારી કાઢ્યા છે. કંપનીનો દાવો છે કે તેઓ ભારતીય નિયમોનું સંપૂર્ણ પાલન કરે છે. જોકે, ધ ગાર્ડિયનના દસ્તાવેજો દર્શાવે છે કે ઇટાલીનો પ્લાન્ટ બંધ થયો તેના મહિનાઓ પહેલાં, એટલે કે માર્ચ 2018થી જ ભારતમાં આ પ્લાન્ટ સ્થાપવાની અને પર્યાવરણીય મંજૂરીઓ મેળવવાની તૈયારીઓ શરૂ કરી દેવામાં આવી હતી.
આર્થિક વિકાસ વિરુદ્ધ જનઆરોગ્ય
આ વિવાદે ભારતમાં ફરી એકવાર 'વિકાસ અને સ્વાસ્થ્ય' વચ્ચે સંતુલનનો મુદ્દો છેડી દીધો છે. એક્ટિવિસ્ટ ગ્રુપ ‘ધ નેક્સ્ટ ઇન્ડિયન્સ’ના સ્થાપક અને ફિલ્મમેકર વરુણ સુખરાજે આક્રોશ વ્યક્ત કરતા કહ્યું કે વર્ષોથી આપણને એમ કહેવામાં આવે છે કે પ્રદૂષણ એ વિકાસની કિંમત છે. પરંતુ કોઈ પણ સમાજને રોજગારી અને સ્વાસ્થ્ય વચ્ચે પસંદગી કરવા માટે મજબૂર ન કરી શકાય. જે વસ્તુને યુરોપે નકારી કાઢી છે, તેને માત્ર નામ બદલીને ભારતમાં 'પ્રગતિ' તરીકે ન ખપાવી શકાય." યુરોપિયન યુનિયન હાલમાં PFAS પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવાની દિશામાં કામ કરી રહ્યું છે, ત્યારે ભારત માટે આ ઘટના એક ચેતવણી સમાન છે. આગામી સમયમાં આ મુદ્દે રાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચા વધુ ઉગ્ર બનશે અને દેશમાં કેમિકલ સુરક્ષા માટે કડક અને વ્યાપક કાયદાઓ ઘડવા માટે સરકાર પર દબાણ વધશે તે નક્કી છે.
PFAS શું છે અને તેને ‘ફોરએવર કેમિકલ્સ’ કેમ કહેવામાં આવે છે?
PFAS એટલે Per- and Polyfluoroalkyl Substances. આ માનવસર્જિત કેમિકલ્સનો એક મોટો જૂથ છે, જે પાણી, તેલ અને ગરમી સામે પ્રતિકારક હોવાથી ઉદ્યોગોમાં વ્યાપકપણે ઉપયોગમાં લેવાય છે. નોન-સ્ટિક વાસણો, ફૂડ પેકેજિંગ, કોસ્મેટિક્સ, ટેક્સટાઇલ્સ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ફાયરફાઇટિંગ ફોમ જેવી અનેક વસ્તુઓમાં તેનો ઉપયોગ થાય છે. પરંતુ સમસ્યા એ છે કે આ કેમિકલ્સ કુદરતમાં સરળતાથી તૂટતા નથી. તેઓ વર્ષો સુધી જમીન, પાણી અને માનવ શરીરમાં રહે છે. આ કારણે તેમને “ફોરએવર કેમિકલ્સ” કહેવામાં આવે છે. વિવિધ અભ્યાસો મુજબ PFASનો સંબંધ કેન્સર, લિવર અને કિડની નુકસાન, હોર્મોનલ સમસ્યાઓ, પ્રજનન સંબંધિત બીમારીઓ અને હૃદયરોગ સાથે જોડાયો છે.
ઇટાલીના Miteni પ્લાન્ટથી શરૂ થયેલો વિવાદ
આ સમગ્ર વિવાદનો કેન્દ્ર ઇટાલીના Vicenza વિસ્તારમાં આવેલો Miteni કેમિકલ પ્લાન્ટ છે. આ પ્લાન્ટ વર્ષો સુધી PFASનું ઉત્પાદન કરતો હતો. પરંતુ 2018માં તેને યુરોપના સૌથી મોટા કેમિકલ પ્રદૂષણ કાંડોમાંથી એક સાથે જોડાયા બાદ બંધ કરાયો હતો. અહેવાલો મુજબ આ પ્લાન્ટના કારણે Vicenza, Verona અને Padua વિસ્તારોમાં ભૂગર્ભ જળ પ્રદૂષિત થયું હતું અને અંદાજે 3.5 લાખથી વધુ લોકો અસરગ્રસ્ત બન્યા હતા. કેટલાક પૂર્વ કર્મચારીઓના લોહીમાં PFASનું અત્યંત ઊંચું પ્રમાણ મળ્યું હતું. 2025માં આ કેસમાં સંકળાયેલા કેટલાક પૂર્વ અધિકારીઓને દોષિત પણ ઠેરવાયા હતા.
હવે આ પ્લાન્ટ ભારત સુધી કેવી રીતે પહોંચ્યો?
અહેવાલો અનુસાર ભારતીય કંપની Laxmi Organic Industriesએ Miteni પ્લાન્ટના સાધનો, પેટન્ટ અને કેટલીક ટેકનોલોજી ખરીદી હતી. ત્યારબાદ આ મશીનરીને ઇટાલીમાંથી ભારત લાવવામાં આવી અને મહારાષ્ટ્રના રત્નાગીરી જિલ્લાના Lote Parshuram ઔદ્યોગિક વિસ્તારમાં ફરી સ્થાપિત કરવામાં આવી. The Guardianના અહેવાલ મુજબ આ પ્લાન્ટ હવે PFAS કેમિકલ્સનું ઉત્પાદન કરી રહ્યો છે અને તેનું ઉત્પાદન પેસ્ટિસાઇડ્સ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, ડાઈઝ અને કોસ્મેટિક્સ સહિતના ઉદ્યોગોમાં ઉપયોગ માટે થાય છે. આ ખુલાસા બાદ ભારતમાં વિરોધ વધ્યો છે. સ્થાનિક રહેવાસીઓએ જાન્યુઆરી 2026થી પ્લાન્ટ સામે પ્રદર્શન શરૂ કર્યા હતા. બાદમાં આ મુદ્દો રાજ્યસભા સુધી પહોંચ્યો, જ્યાં PFAS માટે ભારતમાં સ્પષ્ટ નિયમન ના હોવા અંગે પ્રશ્નો ઉઠ્યા.
