પશ્ચિમ એશિયામાં છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી ચાલી રહેલા ભૂરાજકીય તણાવ અને સપ્લાય ચેઇનમાં આવેલા વિક્ષેપો વચ્ચે ભારત માટે રાહતના સમાચાર સામે આવ્યા છે. મે મહિનામાં ક્રૂડ ઓઈલ, લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ (LPG) અને લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG)ની આયાતમાં સુધારાના સંકેતો જોવા મળ્યા છે. માર્ચ અને એપ્રિલ દરમિયાન સપ્લાય પર પડેલા દબાણ બાદ હવે ભારતે વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો, મજબૂત આયાત નીતિ અને વ્યૂહાત્મક ખરીદી દ્વારા સ્થિતિને ઘણી હદ સુધી કાબૂમાં લીધી હોવાનું જણાઈ રહ્યું છે. આ વિકાસ સામાન્ય ગ્રાહકો માટે પણ મહત્વનો છે કારણ કે તેની સીધી અસર ઈંધણની ઉપલબ્ધતા અને ભાવોની સ્થિરતા પર પડી શકે છે.
મે મહિનામાં ક્રૂડ ઓઈલ આયાતમાં નોંધપાત્ર વધારો
તાજેતરના શિપિંગ ડેટા મુજબ ભારતનો ક્રૂડ ઓઈલ આયાત મે મહિનામાં વધીને દરરોજ લગભગ 49 લાખ બેરલ સુધી પહોંચ્યો છે. માર્ચ અને એપ્રિલ દરમિયાન આ આંકડો લગભગ 45 લાખ બેરલ પ્રતિ દિવસની આસપાસ હતો. એટલે કે સપ્લાયમાં ફરીથી સુધારો થતો જોવા મળી રહ્યો છે. જોકે આ આયાત હજુ પણ ફેબ્રુઆરી મહિનાના લગભગ 52 લાખ બેરલ પ્રતિ દિવસના સ્તર કરતાં ઓછી છે, તેમ છતાં તેમાં થયેલો વધારો એ સંકેત આપે છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય સપ્લાય ચેઇન ધીમે ધીમે સ્થિર બની રહી છે. પશ્ચિમ એશિયામાં ઉભી થયેલી અનિશ્ચિતતાઓ વચ્ચે ભારતે વિવિધ દેશોમાંથી આયાત વધારીને જોખમ ઘટાડવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
રશિયા હજુ પણ ભારતનો સૌથી મોટો સપ્લાયર
ક્રૂડ ઓઈલ સપ્લાયની વાત કરીએ તો રશિયાએ ફરી એકવાર ભારતના સૌથી મોટા સપ્લાયર તરીકે પોતાનું સ્થાન જાળવી રાખ્યું છે. વૈશ્વિક રાજકીય તણાવ અને પ્રતિબંધોની ચર્ચાઓ વચ્ચે પણ રશિયાએ ભારતને સતત અને વિશ્વસનીય સપ્લાય પૂરી પાડી છે. રશિયન ક્રૂડ ભારતીય રિફાઈનરીઓ માટે હજુ પણ આકર્ષક માનવામાં આવે છે. તેનું મુખ્ય કારણ તેની સ્પર્ધાત્મક કિંમત, સતત ઉપલબ્ધતા અને લવચીક લોજિસ્ટિક્સ વ્યવસ્થા છે. જ્યારે કેટલાક પરંપરાગત સપ્લાયરોને નિકાસ સંબંધિત પડકારોનો સામનો કરવો પડી રહ્યો હતો ત્યારે રશિયાએ ભારતની ઊર્જા જરૂરિયાતોને સંતુલિત રાખવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે.
ખાસ વાત એ છે કે રશિયાથી સતત આયાત થવાને કારણે ભારત હોર્મુઝ જળમાર્ગ આસપાસ ઊભા થયેલા સપ્લાય જોખમોથી પણ ઘણી હદ સુધી બચી શક્યું છે.
UAE બન્યું બીજું સૌથી મોટું સપ્લાયર
મે મહિનામાં સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) ભારત માટે ક્રૂડ ઓઈલ સપ્લાય કરનાર બીજો સૌથી મોટો દેશ બનીને સામે આવ્યું છે. તેના પછી સાઉદી અરેબિયા, બ્રાઝિલ અને વેનેઝુએલાનો ક્રમ રહ્યો હતો.
આ દર્શાવે છે કે ભારત હવે માત્ર એક અથવા બે દેશો પર નિર્ભર રહેવાના બદલે વિવિધ સ્ત્રોતોમાંથી આયાત વધારવાની નીતિ અપનાવી રહ્યું છે. ઊર્જા સુરક્ષા માટે આ વ્યૂહરચના લાંબા ગાળે મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.
LPG સપ્લાયમાં પણ દેખાઈ રહી છે રિકવરી
ખોરાક બનાવવામાં ઉપયોગી LPG ગેસની ઉપલબ્ધતા અંગે પણ સારા સમાચાર સામે આવ્યા છે. હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં ઊભી થયેલી મુશ્કેલીઓના કારણે ખાડી દેશોમાંથી LPG સપ્લાય પર દબાણ સર્જાયું હતું.
જાન્યુઆરી અને ફેબ્રુઆરી દરમિયાન LPG આયાત દર મહિને 20 લાખ ટનથી વધુ હતી, પરંતુ માર્ચથી મે વચ્ચે તે ઘટીને લગભગ 10થી 12 લાખ ટન સુધી પહોંચી ગઈ હતી. આ ઘટાડો ભારત માટે ચિંતાજનક બની શકે તેમ હતો. પરંતુ સરકારે અને ઊર્જા કંપનીઓએ ઝડપથી વૈકલ્પિક વ્યવસ્થાઓ ઉભી કરી. અમેરિકાથી LPG આયાતમાં વધારો કરવામાં આવ્યો, સ્થાનિક ઉત્પાદન વધારવામાં આવ્યું અને માંગ-પુરવઠા વચ્ચે સંતુલન જાળવવા માટે અનેક પગલાં લેવામાં આવ્યા. પરિણામે દેશમાં રસોઈ ગેસની ઉપલબ્ધતા પર કોઈ મોટી અસર જોવા મળી નથી.
LNG સપ્લાયે પણ આપી મોટી રાહત
LNG એટલે કે લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસના ક્ષેત્રમાં સ્થિતિ વધુ મજબૂત બની હોવાનું જોવા મળી રહ્યું છે. મે મહિનામાં LNG સપ્લાય ફેબ્રુઆરીના સ્તર કરતાં પણ આગળ નીકળી ગઈ હોવાનું જણાવવામાં આવી રહ્યું છે. ભારતે ઘરઆંગણે ઉત્પાદન વધારવાની સાથે આયાત પણ મજબૂત રાખી છે. તેના કારણે ગેસના પૂરતા ભંડાર જાળવી રાખવામાં સફળતા મળી છે. વીજ ઉત્પાદન, ઉદ્યોગો અને શહેર ગેસ વિતરણ માટે LNG અત્યંત મહત્વપૂર્ણ હોવાથી તેની ઉપલબ્ધતા અર્થતંત્ર માટે સકારાત્મક સંકેત માનવામાં આવે છે.
કતારનો હિસ્સો ઘટ્યો, નવા સપ્લાયરોનું મહત્વ વધ્યું
તાજેતરના મહિનાઓમાં ભારતના LNG આયાતમાં કતારની ભાગીદારીમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. બીજી તરફ અમેરિકા, ઓમાન, નાઈજીરિયા અને અંગોલા જેવા દેશોનું મહત્વ વધ્યું છે.
આ બદલાવ દર્શાવે છે કે ભારત ઊર્જા આયાત માટે વધુ વૈવિધ્યસભર અભિગમ અપનાવી રહ્યું છે. એક જ વિસ્તાર અથવા દેશ પર વધારે નિર્ભરતા જોખમી બની શકે છે, તેથી વિવિધ દેશોમાંથી સપ્લાય મેળવવાની વ્યૂહરચના ભવિષ્યમાં વધુ અસરકારક સાબિત થઈ શકે છે.
સામાન્ય લોકો માટે શું છે અર્થ?
ઊર્જા ક્ષેત્રમાં થયેલા આ સુધારાનો સૌથી મોટો ફાયદો સામાન્ય ગ્રાહકોને મળી શકે છે. જો ક્રૂડ ઓઈલ, LPG અને LNGની સપ્લાય સ્થિર રહેશે તો દેશમાં ઈંધણની અછત સર્જાવાની શક્યતા ઘટશે. સાથે જ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવોમાં ભારે ઉછાળો આવે તો તેની અસરને પણ મર્યાદિત રાખવામાં મદદ મળી શકે છે.
રસોઈ ગેસ, પેટ્રોલ, ડીઝલ અને ઉદ્યોગોને જરૂરી ઊર્જાની સતત ઉપલબ્ધતા અર્થતંત્રને પણ સ્થિર રાખવામાં મદદરૂપ બને છે. સપ્લાય ચેઇન મજબૂત રહે તો ભવિષ્યમાં ભાવોમાં અનાવશ્યક અસ્થિરતા ઘટાડવામાં પણ મદદ મળી શકે છે.
