ભારતીય રેલવેના ઇતિહાસમાં વધુ એક ઐતિહાસિક સિદ્ધિ ઉમેરાવા જઈ રહી છે. હરિયાણાના જીંદથી દેશની પ્રથમ ગ્રીન હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ ટ્રેનનો પ્રારંભ થવા જઈ રહ્યો છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી 17 જુલાઈએ આ ટ્રેનને લીલી ઝંડી બતાવીને રવાના કરશે. આ ટ્રેન માત્ર નવી ટેક્નોલોજીનું પ્રતિક જ નહીં, પરંતુ ભારતને સ્વચ્છ, હરિત અને પર્યાવરણમૈત્રી પરિવહન વ્યવસ્થા તરફ આગળ વધારતું મહત્વપૂર્ણ પગલું પણ માનવામાં આવી રહ્યું છે.
વિશ્વના અનેક વિકસિત દેશો બાદ હવે ભારત પણ હાઇડ્રોજન આધારિત રેલ પરિવહનના યુગમાં પ્રવેશ કરી રહ્યું છે. ભારતીય રેલવેની 'હાઇડ્રોજન ફોર હેરિટેજ' પહેલ હેઠળ વિકસાવવામાં આવેલી આ ટ્રેન ખાસ કરીને એવા રૂટ માટે ઉપયોગી સાબિત થશે, જ્યાં રેલવેનું સંપૂર્ણ વિદ્યુતીકરણ કરવું મુશ્કેલ અથવા ખર્ચાળ છે.
શું છે હાઇડ્રોજન ટ્રેન?
હાઇડ્રોજન ટ્રેન એવી આધુનિક ટ્રેન છે, જે ડીઝલ કે ઓવરહેડ વીજળીના બદલે હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલથી ઉત્પન્ન થતી વીજળી પર ચાલે છે. ટ્રેનમાં લગાવવામાં આવેલા હાઇડ્રોજન ટેન્કમાં સંગ્રહિત ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને હવામાં રહેલો ઓક્સિજન ફ્યુઅલ સેલમાં રાસાયણિક પ્રક્રિયા દ્વારા વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે. આ વીજળી ટ્રેનના ઇલેક્ટ્રિક મોટરને ચલાવે છે.
આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ, ધુમાડો કે અન્ય હાનિકારક વાયુઓનું ઉત્સર્જન થતું નથી. ફ્યુઅલ સેલમાંથી માત્ર પાણીની વરાળ અને ગરમી જ બહાર આવે છે. એટલે આ ટ્રેનને 'ઝીરો એમિશન ટ્રેન' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ પણ વાંચો: હવે હાઇડ્રોજનથી દોડશે ટ્રેન અને કાર : CNG કરતાં કેટલી વધુ શક્તિશાળી અને સસ્તી છે ગ્રીન ફ્યૂલ?
કેવી રીતે કામ કરે છે ફ્યુઅલ સેલ?
હાઇડ્રોજન ટ્રેનનું હૃદય તેનો ફ્યુઅલ સેલ છે. હાઇડ્રોજન ગેસ ફ્યુઅલ સેલમાં પ્રવેશે છે, જ્યાં તેની ઓક્સિજન સાથે પ્રતિક્રિયા થાય છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન વીજળી ઉત્પન્ન થાય છે, જે ટ્રેનના બેટરી પેકમાં સંગ્રહિત થાય છે અને મોટરને શક્તિ આપે છે.
ટ્રેનમાં રિજનરેટિવ બ્રેકિંગ સિસ્ટમ પણ આપવામાં આવી છે. એટલે જ્યારે ટ્રેન બ્રેક લગાવે છે ત્યારે ઉત્પન્ન થતી ઊર્જા ફરી બેટરીમાં સંગ્રહિત થાય છે, જેના કારણે ઊર્જાની બચત થાય છે અને ટ્રેનની કાર્યક્ષમતા વધે છે.
ડીઝલ અને ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેનથી કેટલી અલગ?
હાલમાં ભારતમાં મોટાભાગની ટ્રેનો ડીઝલ અથવા વીજળીથી સંચાલિત છે. ડીઝલ ટ્રેનો મોટી માત્રામાં કાર્બન ઉત્સર્જન કરે છે, જ્યારે ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેનો માટે સમગ્ર રૂટ પર ઓવરહેડ ઇલેક્ટ્રિક લાઇન અને અન્ય માળખાકીય સુવિધાઓ જરૂરી બને છે.
હાઇડ્રોજન ટ્રેનમાં ઓવરહેડ વાયરિંગની જરૂર પડતી નથી. જ્યાં વીજળીની લાઇન ઉપલબ્ધ નથી ત્યાં પણ આ ટ્રેન સરળતાથી દોડી શકે છે. બીજી તરફ ડીઝલની જેમ તેમાં થોડા જ સમયમાં ફરી ઇંધણ ભરી શકાય છે. એટલે લાંબા રૂટ પર પણ તેનું સંચાલન સરળ બને છે.
આ પણ વાંચો: કારમાં Dashcam લગાવશો તો શું થશે ફાયદો? : અકસ્માત પછી જાણો કેટલો ઉપયોગી બને છે આ કેમેરો
શું છે ટ્રેનની વિશેષતાઓ?
ભારતીય રેલવે દ્વારા તૈયાર કરાયેલી આ હાઇડ્રોજન ટ્રેન 10 કોચ ધરાવતી ડીઝલ ઇલેક્ટ્રિક મલ્ટિપલ યુનિટ (DEMU) આધારિત ટ્રેન છે. તેમાં અંદાજે 682 મુસાફરો માટે બેઠકો ઉપલબ્ધ છે, જ્યારે કુલ મળીને લગભગ 2,600 જેટલા મુસાફરો મુસાફરી કરી શકશે.
ટ્રેનની મહત્તમ સંચાલન ગતિ લગભગ 75 કિલોમીટર પ્રતિ કલાક રાખવામાં આવી છે. મુસાફરોને આરામદાયક સફર સાથે પર્યાવરણને અનુકૂળ પરિવહનનો અનુભવ મળશે.
પર્યાવરણ માટે કેમ મહત્વપૂર્ણ?
ભારત વર્ષ 2070 સુધી નેટ-ઝીરો કાર્બન ઉત્સર્જનનું લક્ષ્ય ધરાવે છે. તે દિશામાં પરિવહન ક્ષેત્રમાં સ્વચ્છ ઇંધણનો ઉપયોગ અત્યંત જરૂરી માનવામાં આવે છે. હાઇડ્રોજન ટ્રેનોથી ડીઝલનો ઉપયોગ ઘટશે, હવામાં પ્રદૂષણ ઓછું થશે અને કાર્બન ઉત્સર્જનમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થશે.
જો ભવિષ્યમાં ગ્રીન હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન મોટા પાયે થશે, તો રેલવે ઉપરાંત બસ, ટ્રક અને અન્ય ભારે વાહનોમાં પણ આ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ વધવાની શક્યતા છે.
આ પણ વાંચો: E20 પેટ્રોલ કેસમાં દેશનો પ્રથમ ઐતિહાસિક ચુકાદો : કાર કંપનીએ નવી E20-સપોર્ટેડ કાર આપવી પડશે અથવા આપવું પડશે રિફંડ
ભારત માટે શા માટે ઐતિહાસિક?
ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા રેલવે નેટવર્ક ધરાવતા દેશોમાંનો એક છે. આવી સ્થિતિમાં હાઇડ્રોજન ટ્રેનની શરૂઆત માત્ર નવી ટ્રેન લોન્ચ કરવાનો કાર્યક્રમ નથી, પરંતુ સ્વદેશી ટેક્નોલોજી, સ્વચ્છ ઊર્જા અને આધુનિક રેલવે વ્યવસ્થાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ છે.
વિશેષજ્ઞોનું માનવું છે કે જો આ પ્રોજેક્ટ સફળ રહેશે તો આગામી વર્ષોમાં દેશના અન્ય બિન-વિદ્યુતીકૃત રૂટ પર પણ હાઇડ્રોજન ટ્રેનો દોડતી જોવા મળી શકે છે. આ પહેલ ભારતને ગ્રીન ટ્રાન્સપોર્ટેશન ક્ષેત્રે વૈશ્વિક સ્તરે નવી ઓળખ અપાવી શકે છે.
