ભારતમાં વધતા વાયુ પ્રદૂષણ અને પરંપરાગત ઈંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે સરકાર સતત વિકલ્પ ઈંધણને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે. ઈથેનોલ બાદ હવે હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલને ભવિષ્યના સૌથી સ્વચ્છ અને કાર્યક્ષમ ઈંધણ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે. આ દરમિયાન ભારતની પ્રથમ હાઇડ્રોજન ટ્રેનને લીલી ઝંડી મળતા દેશમાં ગ્રીન ટ્રાન્સપોર્ટેશન તરફનું વધુ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભરાયું છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આગામી વર્ષોમાં માત્ર ટ્રેન જ નહીં પરંતુ કાર, બસ અને ભારે કોમર્શિયલ વાહનોમાં પણ હાઇડ્રોજન ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ ઝડપથી વધશે.
ભારતની પ્રથમ હાઇડ્રોજન ટ્રેન શરૂ થવા જઈ રહી છે
ભારતીય રેલવે ટૂંક સમયમાં દેશની પ્રથમ હાઇડ્રોજન સંચાલિત ટ્રેન શરૂ કરવાની તૈયારીમાં છે. આ ટ્રેન હરિયાણાના જીંદ અને સોનીપત વચ્ચે લગભગ 89 કિલોમીટરનું અંતર કાપશે. ટ્રેન દરરોજ બે રાઉન્ડ ટ્રિપ કરશે અને એક દિવસમાં કુલ 356 કિલોમીટરનું સંચાલન કરશે.
આ 10 કોચની ટ્રેનમાં ફ્યુઅલ સેલ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. તેમાં સ્ટોર કરવામાં આવેલી હાઇડ્રોજન અને હવામાં રહેલા ઓક્સિજન વચ્ચે રાસાયણિક પ્રક્રિયા થાય છે, જેના પરિણામે વીજળી ઉત્પન્ન થાય છે. આ વીજળીથી ટ્રેનની ઇલેક્ટ્રિક મોટર ચાલે છે.
આ પ્રક્રિયાની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તેમાં ડીઝલ અથવા પેટ્રોલની જેમ ધુમાડો કે ઝેરી વાયુઓ બહાર આવતા નથી. તેના બદલે માત્ર પાણીની વરાળ (Water Vapour) ઉત્પન્ન થાય છે, જેના કારણે આ ટેક્નોલોજીને લગભગ શૂન્ય પ્રદૂષણવાળી પરિવહન વ્યવસ્થા તરીકે જોવામાં આવે છે.
હાઇડ્રોજન CNG કરતાં કેટલી વધુ શક્તિશાળી?
પરફોર્મન્સની દૃષ્ટિએ હાઇડ્રોજનને વિશ્વના સૌથી વધુ ઊર્જા ઘનત્વ ધરાવતા ઈંધણોમાંથી એક માનવામાં આવે છે. ઉપલબ્ધ વૈજ્ઞાનિક માહિતી અનુસાર 1 કિલોગ્રામ હાઇડ્રોજનમાં રહેલી ઊર્જા લગભગ 3થી 4 કિલોગ્રામ CNG અથવા અંદાજે 4.5 કિલોગ્રામ ડીઝલ જેટલી ઊર્જા સમકક્ષ હોઈ શકે છે. જોકે વાસ્તવિક કાર્યક્ષમતા વાહનના એન્જિન અથવા ફ્યુઅલ સેલ સિસ્ટમ પર પણ આધાર રાખે છે.
હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ સિસ્ટમમાં ઊર્જાનો ઉપયોગ વધુ કાર્યક્ષમ રીતે થઈ શકે છે. તેના કારણે ભારે વાહનો, ટ્રેનો અને બસોને વધુ ટોર્ક, સ્મૂથ એક્સિલરેશન અને લાંબી રેન્જ જેવી સુવિધાઓ મળી શકે છે. આ કારણસર જાપાન, જર્મની, દક્ષિણ કોરિયા અને અન્ય ઘણા દેશો હાઇડ્રોજન આધારિત પરિવહન વ્યવસ્થામાં મોટા પાયે રોકાણ કરી રહ્યા છે.
શું હાઇડ્રોજન CNG કરતાં સસ્તું બનશે?
હાલના સમયમાં હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન, સંગ્રહ અને પરિવહન ખર્ચાળ પ્રક્રિયા છે. તેથી હાલમાં તેનો ખર્ચ CNG કરતાં વધુ હોઈ શકે છે. જોકે નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ભવિષ્યમાં મોટા પાયે ઉત્પાદન, નવી ટેક્નોલોજી અને વધુ રિફ્યુઅલિંગ સ્ટેશનો વિકસતા તેની કિંમતમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થઈ શકે છે.
હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન પાણીમાંથી ઇલેક્ટ્રોલિસિસ પ્રક્રિયા દ્વારા અથવા અન્ય ઔદ્યોગિક પદ્ધતિઓથી થઈ શકે છે. જો ગ્રીન એનર્જીનો ઉપયોગ કરીને ગ્રીન હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન વધશે તો આયાતી ઈંધણ પરની નિર્ભરતા પણ ઘટી શકે છે. લાંબા ગાળે આ ભારત માટે ઊર્જા સુરક્ષા અને પર્યાવરણ બંને દૃષ્ટિએ લાભદાયી સાબિત થઈ શકે છે.
હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલના મુખ્ય ફાયદા
હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલનો સૌથી મોટો ફાયદો તેનું ઓછું પ્રદૂષણ છે. ફ્યુઅલ સેલ વાહનોમાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ કે અન્ય હાનિકારક વાયુઓ લગભગ બહાર આવતા નથી. ઉપરાંત હાઇડ્રોજનથી સંચાલિત વાહનોમાં ઓછો અવાજ, ઝડપી રિફ્યુઅલિંગ અને લાંબી ડ્રાઇવિંગ રેન્જ જેવી સુવિધાઓ પણ મળી શકે છે.
હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ વાહનો સામાન્ય ઇલેક્ટ્રિક વાહનોની સરખામણીએ લાંબી મુસાફરી માટે વધુ અનુકૂળ માનવામાં આવે છે, કારણ કે તેમને ચાર્જ થવા માટે કલાકો સુધી રાહ જોવાની જરૂર પડતી નથી. ફ્યુઅલ ભરવામાં સામાન્ય પેટ્રોલ કે CNG વાહન જેટલો જ સમય લાગી શકે છે.
