ગુજરાતનો એક એવો જિલ્લો છે જ્યાં લગભગ 97 નદીઓ વહે છે અને તેમ છતાં તેમાંથી ઘણી નદીઓ આગળ જઈને અચાનક ગાયબ થઈ જાય છે. આ અનોખી ભૂગોળીય ઘટના દેશના અન્ય ભાગોથી સંપૂર્ણપણે અલગ છે અને વૈજ્ઞાનિકો તેમજ પ્રવાસીઓ બંને માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની છે. ગુજરાતમાં વહેતી લગભગ 185 નદીઓમાંથી લગભગ 97 નદીઓ એકલા કચ્છ જિલ્લા સાથે જોડાયેલી છે. આમાંની મોટાભાગની નદીઓ બારેમાસ વહેતી (પરમેનન્ટ) નથી. એટલે કે, આ નદીઓ ચોમાસાની ઋતુમાં જીવંત થાય છે અને પછી વર્ષના બાકીના સમયમાં સુકાઈને માત્ર કોરા નાળા તરીકે રહી જાય છે.
કેમ ગાયબ થઈ જાય છે નદીઓ?
આ વિસ્તારમાં જમીનની અંદર ચુનાના પથ્થરનું પ્રમાણ ખૂબ જ વધારે છે. લાઈમસ્ટોનની ખાસિયત એ છે કે તે પાણીમાં ધીમે ધીમે ઓગળી જાય છે અને તેની અંદર કુદરતી ગુફાઓ, ખાડાઓ અને સૂરંગો બની જાય છે. જ્યારે નદીઓ આ પ્રકારની જમીનમાંથી પસાર થાય છે. પાણીની સપાટી પરથી નીચેની ગુફાઓમાં પ્રવેશી જાય છે અને નદી અચાનક ગાયબ થઈ જાય છે. આ પ્રક્રિયાને વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં ‘કાર્સ્ટ ટોપોગ્રાફી’ કહેવામાં આવે છે. આ પ્રકૃતિમાં પાણી જમીન નીચે વહે છે અને ઘણા કિલોમીટર દૂર ફરીથી બહાર પણ આવી શકે છે. એટલે કે, નદી સંપૂર્ણપણે ખતમ થતી નથી, પરંતુ તેની દિશા બદલાઈ જાય છે.
આ પણ વાંચો: નદી પાર વિકાસ અને પૂર્વ વિસ્તારનું સત્યાનાશ : ચૂંટણીમાં ભાજપને ભારે પડશે અમદાવાદમાં ભેદભાવની રાજનીતિ
ભારે વરસાદનો પ્રભાવ
આ વિસ્તારની કેટલીક જાણીતી નદીઓમાં રુકમાવતી, સુવી, માલન, સારન, સાકર, મીઠી, ઘુરુદ, વેખડી, ચાંગ, ખારી, નારા, પંજોરા, ખરોદ, કોટ્રી, કાલી, કનકવતી અને રુદ્રમાતા સામેલ છે. આ ઉપરાંત અહીં ઘણી નાની-નાની જલધારાઓ પણ છે, જે વરસાદની ઋતુમાં જોવા મળે છે અને ચોમાસાની ઋતુ પૂરી થયા બાદ ધીમે-ધીમે લુપ્ત થઈ જાય છે.
વૈજ્ઞાનિક અને પર્યટન દ્રષ્ટિએ મહત્વ
આ વિસ્તાર વૈજ્ઞાનિકો માટે અભ્યાસનું મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર છે, કારણ કે અહીં પાણીના પ્રવાહ અને જમીનની અંદરની રચના વિશે અનોખા ડેટા મળે છે. ભૂગર્ભ જળના પ્રવાહ, ગુફાઓની રચના અને નદીઓના વર્તન વિશે સંશોધન માટે આ વિસ્તાર અત્યંત ઉપયોગી માનવામાં આવે છે. સાથે સાથે આ વિસ્તાર પર્યટકો માટે પણ આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે. અહીંની કુદરતી ગુફાઓ, લીલાછમ પહાડો અને અદૃશ્ય થતી નદીઓ પ્રવાસીઓને અનોખો અનુભવ આપે છે. ખાસ કરીને સાહસિક પ્રવાસ માટે આ વિસ્તાર લોકપ્રિય બની રહ્યો છે.
આ પમ વાંચો: એક એવો દેશ જ્યાં નથી એક પણ નદી... : પાણી વગર કેવી રીતે જીવે છે લોકો? દર વર્ષે લાખો ભારતીયો પણ કરે છે મુલાકાત
પર્યાવરણ અને સંરક્ષણનો પ્રશ્ન
આ વિસ્તારનાં નાજુક ભૂગોળનાં કારણે પર્યાવરણ સંરક્ષણ પણ મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો છે. લાઈમસ્ટોન ખાણકામ, વનવિનાશ અને અયોગ્ય વિકાસ પ્રવૃત્તિઓ આ કુદરતી સિસ્ટમને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. વિશ્વભરના નિષ્ણાતો આ પ્રકારના વિસ્તારોને સંરક્ષિત રાખવા માટે પગલાં લેવા પર ભાર મૂકે છે, જેથી કુદરતી પાણી વ્યવસ્થાનો સંતુલન જળવાઈ રહે.
