Rafale fighter jet: ભારત પોતાની વાયુસેનાની ક્ષમતાને નવી ઊંચાઈએ લઈ જવા માટે એક વધુ મહત્વપૂર્ણ પગલું ભરવા જઈ રહ્યું છે. ફ્રાન્સ પાસેથી 114 નવા રાફેલ ફાઇટર જેટ ખરીદવાની પ્રક્રિયા હવે અંતિમ તબક્કામાં પહોંચી ગઈ છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે આમાંથી આશરે 90 જેટ ભારતમાં જ બનાવવામાં આવશે, જે ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ અને દેશની રક્ષા ઉત્પાદન ક્ષમતાને મોટી ગતિ આપશે.
ભારત સરકારે ફ્રાન્સ પાસેથી 114 નવા રાફેલ ફાઇટર જેટ ખરીદવા માટે Letter of Request (LoR) ને અંતિમ સ્વરૂપ આપ્યું છે. આ સોદો ભારતીય વાયુસેનાની ઘટતી સ્ક્વોડ્રન ક્ષમતા અને વધતી સુરક્ષા જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ભારત પોતાની હવાઈ લડાકૂ શક્તિને મજબૂત બનાવવાના પ્રયાસોમાં છે અને હવે આ નિર્ણય તે દિશામાં એક મોટું પગલું ગણાઈ રહ્યું છે.
અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, કુલ 114 વિમાનોમાંથી લગભગ 90 જેટ ભારતમાં જ બનાવવામાં આવશે. ફ્રેન્ચ કંપની Dassault Aviation અને ભારતીય ભાગીદાર કંપની વચ્ચેના સહયોગથી સ્થાનિક ઉત્પાદન કરવામાં આવશે. બાકીના વિમાનો સીધા ફ્લાય-અવે સ્થિતિમાં ફ્રાન્સમાંથી સપ્લાય થશે. આ વ્યવસ્થા ભારત માટે ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર, સ્થાનિક મેન્યુફેક્ચરિંગ અને રોજગાર સર્જન જેવી અનેક દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
LoR પછી હવે આગળ શું?
LoR એટલે કે Letter of Request એ કોઈપણ આંતર-સરકારી રક્ષા સોદાની શરૂઆત માટેનો એક મહત્વપૂર્ણ ઔપચારિક દસ્તાવેજ હોય છે. તેમાં ખરીદવામાં આવનારી સિસ્ટમની ટેકનિકલ ક્ષમતા, સંખ્યા, લોજિસ્ટિક સપોર્ટ અને અન્ય માપદંડોની વિગતો આપવામાં આવે છે. ત્રણ મહિના પહેલા સંરક્ષણ સંપાદન પરિષદે રાફેલ ખરીદીના પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપી હતી, ત્યારબાદ આ LoR તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો.
હવે ફ્રાન્સ ભારતને કિંમત, સપોર્ટ સિસ્ટમ, ડિલિવરી સમયગાળો અને જાળવણી સંબંધિત સંપૂર્ણ માહિતી આપશે. ત્યારબાદ ભારત સત્તાવાર રીતે Request for Commercial Proposal (RCP) બહાર પાડશે. બંને દેશો વચ્ચેની ચર્ચાઓ પૂર્ણ થયા બાદ સુરક્ષા બાબતોની કેબિનેટ સમિતિ અંતિમ મંજૂરી આપશે. સરકાર આ સમગ્ર સોદાને વર્ષના અંત સુધીમાં પૂર્ણ કરવાની યોજના બનાવી રહી છે.
વાયુસેનાની ઘટતી સ્ક્વોડ્રન ક્ષમતાની ચિંતા
ભારતીય વાયુસેના લાંબા સમયથી ફાઇટર સ્ક્વોડ્રનની અછતનો સામનો કરી રહી છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, દેશને સુરક્ષિત રાખવા માટે વાયુસેનાને આશરે 42 સ્ક્વોડ્રનની જરૂર છે, પરંતુ હાલમાં તેનાથી ઘણી ઓછી સંખ્યા કાર્યરત છે. જૂના મિગ-21 જેવા વિમાનોને ધીમે ધીમે નિવૃત્ત કરવામાં આવી રહ્યા છે, જેના કારણે નવા આધુનિક ફાઇટર જેટની જરૂરિયાત વધી રહી છે.
રાફેલ ફાઇટર જેટ તેની આધુનિક ટેક્નોલોજી, મલ્ટી-રોલ ક્ષમતા અને લાંબા અંતરની હુમલા કરવાની શક્તિ માટે વિશ્વભરમાં જાણીતા છે. તેમાં આધુનિક રડાર, મિસાઈલ સિસ્ટમ અને ઇલેક્ટ્રોનિક વોરફેર ક્ષમતાઓ છે, જે ભારતની હવાઈ સુરક્ષા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
ભારતે અગાઉ ફ્રાન્સ પાસેથી 36 રાફેલ વિમાનો ખરીદ્યા હતા, જે હાલમાં ભારતીય વાયુસેનામાં સફળતાપૂર્વક સેવા આપી રહ્યા છે. લદ્દાખ અને ઉત્તર સરહદ વિસ્તારોમાં વધતી વ્યૂહાત્મક પડકારોની વચ્ચે આ વિમાનોની કામગીરીને ખૂબ મહત્વ આપવામાં આવ્યું હતું.
ભારત માટે ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’નો મોટો બૂસ્ટ
આ સોદાની સૌથી મોટી વિશેષતા સ્થાનિક ઉત્પાદન છે. જો આશરે 90 રાફેલ વિમાનો ભારતમાં જ બનાવવામાં આવે છે, તો તે દેશની રક્ષા ઉત્પાદન ક્ષમતાને નવી દિશા આપી શકે છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં કેન્દ્ર સરકાર સ્વદેશી ડિફેન્સ મેન્યુફેક્ચરિંગને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે અને અનેક વૈશ્વિક કંપનીઓ સાથે ભાગીદારીના મોડલ પર કામ થઈ રહ્યું છે.
રાફેલ ઉત્પાદન ભારત માટે માત્ર લડાકૂ વિમાનો મેળવવાનો મુદ્દો નથી, પરંતુ એરોસ્પેસ ટેક્નોલોજી, સપ્લાય ચેઇન, કુશળ માનવબળ અને સ્થાનિક ઉદ્યોગોને મજબૂત બનાવવાનો પણ મહત્વપૂર્ણ અવસર છે. ભવિષ્યમાં આ ટેક્નોલોજી ભારતના સ્વદેશી પ્રોજેક્ટ્સ માટે પણ ઉપયોગી બની શકે છે.
ફ્રાન્સ સાથે વધતું રક્ષણાત્મક સહકાર
ભારત અને France વચ્ચે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં રક્ષણાત્મક સંબંધો વધુ મજબૂત બન્યા છે. બંને દેશો ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર તરીકે કામ કરી રહ્યા છે. રાફેલ સોદા ઉપરાંત સબમરીન, એરોસ્પેસ અને મેરિટાઇમ સુરક્ષા ક્ષેત્રોમાં પણ સહકાર વધ્યો છે.
ભારતીય વાયુસેના પ્રમુખ A. P. Singh આવતા મહિનાની શરૂઆતમાં ફ્રાન્સની મુલાકાત લેવાના છે, જેને આ સોદા સાથે જોડાયેલા મહત્વપૂર્ણ પગલા તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે. ઉપરાંત વડાપ્રધાન Narendra Modi પણ જૂનના અંતમાં ફ્રાન્સની મુલાકાત લઈ શકે છે.
બીજી તરફ ભારતીય નૌકાદળ પણ એરક્રાફ્ટ કેરિયર ઓપરેશન્સ માટે આગામી વર્ષોમાં 26 Rafale-M વિમાનોને સામેલ કરવાની તૈયારીમાં છે. આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે રાફેલ હવે ભારતની ત્રિ-સેના વ્યૂહરચનાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની રહ્યું છે.
વૈશ્વિક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી
ભારત માટે આ સોદો માત્ર એક ડિફેન્સ ખરીદી નથી. તે દેશની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા, સ્થાનિક ઉત્પાદન, ટેક્નોલોજી વિકાસ અને વૈશ્વિક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી સાથે સીધો જોડાયેલો છે. ચીન અને પાકિસ્તાન જેવા પડોશી દેશોની વધતી સૈન્ય ક્ષમતાની વચ્ચે ભારત પોતાની હવાઈ શક્તિને વધુ આધુનિક અને મજબૂત બનાવવા પર ભાર મૂકી રહ્યું છે.
સ્થાનિક સ્તરે રાફેલ ઉત્પાદન શરૂ થવાથી ભારત વૈશ્વિક ડિફેન્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ બનવાની દિશામાં પણ એક મોટું પગલું ભરી શકે છે.
