મધ્ય પૂર્વમાં વધી રહેલા તણાવની અસર હવે વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર પર પડવાની ચિંતા વધી છે. યમનના ઈરાન સમર્થિત હૂથી વિદ્રોહીઓએ 20 જુલાઈ, 2026ના રોજ સાઉદી અરેબિયા સામે દરિયાઈ નાકાબંધી લાદવાની જાહેરાત કરી છે. હૂથીઓનો દાવો છે કે આ પગલું યમન સામે સાઉદી અરેબિયાની કથિત નાકાબંધી અને કાર્યવાહીનો જવાબ છે. આ જાહેરાત બાદ બાબ અલ-મંદેબ જળમાર્ગ અને લાલ સાગર મારફતે થતા તેલ તથા અન્ય માલસામાનના પરિવહનને લઈને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચિંતા ઊભી થઈ છે. જોકે, હાલના તબક્કે આ માર્ગ સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ ગયો છે અથવા તમામ જહાજોની અવરજવર અટકી ગઈ છે તેવી સ્વતંત્ર પુષ્ટિ ઉપલબ્ધ નથી.
આ ઘટનાની સીધી અસર ભારતના સામાન્ય નાગરિકના બજેટ પર પડશે કે નહીં તે અંગે સવાલો ઊભા થયા છે. પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ, ઘરેલુ LPG સિલિન્ડર, કમર્શિયલ ગેસથી લઈને ટ્રાન્સપોર્ટ અને માલસામાનના ભાવ સુધી તેની પરોક્ષ અસર થઈ શકે છે. જોકે, કોઈપણ ભાવવધારો તાત્કાલિક અને નિશ્ચિત છે એવું કહેવું હાલ વહેલું છે. તેની અસર મુખ્યત્વે આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ, સપ્લાયમાં વાસ્તવિક વિક્ષેપ, ભારતીય ઓઈલ કંપનીઓની ખરીદી કિંમત અને
સરકારની ભાવ નીતિ પર નિર્ભર રહેશે.
લાલ સાગરમાં હૂથીઓની નાકાબંધીની જાહેરાતથી કેમ વધ્યું ટેન્શન?
બાબ અલ-મંદેબ સ્ટ્રેટ લાલ સાગરને એડન ખાડી અને આગળ અરબી સમુદ્ર સાથે જોડતો અત્યંત વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ માર્ગ છે. વૈશ્વિક વેપાર અને ઊર્જા સપ્લાય માટે આ માર્ગનું મહત્વ ઘણું મોટું છે. અમેરિકાની એનર્જી ઈન્ફોર્મેશન એડમિનિસ્ટ્રેશન (EIA)ના આંકડા મુજબ, 2026ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં બાબ અલ-મંદેબ મારફતે દરરોજ સરેરાશ 54 લાખ બેરલ તેલ અને પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોનો પ્રવાહ નોંધાયો હતો, જેમાં આશરે 32 લાખ બેરલ ક્રૂડ ઓઈલ અને કન્ડેન્સેટનો સમાવેશ થાય છે.
હૂથીઓએ સાઉદી અરેબિયા સાથે જોડાયેલા જહાજો સામે દરિયાઈ પ્રતિબંધની જાહેરાત કરી છે. જો આ ધમકી વાસ્તવિક રીતે અમલમાં આવે અને ટૅન્કરો તથા અન્ય કોમર્શિયલ જહાજોની અવરજવરમાં મોટો વિક્ષેપ ઊભો થાય, તો વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન પર દબાણ વધી શકે છે. સાઉદી અરેબિયા પાસે યાનબુ જેવા લાલ સાગર કિનારાના બંદરો સુધી તેલ પહોંચાડવા માટે વિકલ્પી માળખું છે, જેના કારણે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પરના જોખમ વચ્ચે પણ આ માર્ગનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ વધુ વધી ગયું છે.
આ પણ વાંચો: કોલેજની વિદ્યાર્થિનીઓને મફતમાં મળશે સ્કૂટી : ‘રાણી લક્ષ્મીબાઈ સ્કૂટી યોજના’ને આ રાજ્યની કેબિનેટે આપી મંજૂરી
શું ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં મોટો ઉછાળો આવી શકે?
જો બાબ અલ-મંદેબમાંથી જહાજોની અવરજવર ખરેખર ઘટે અથવા સંપૂર્ણપણે અટકે તો ટૅન્કરોને આફ્રિકાના દક્ષિણ છેડે આવેલા કેપ ઓફ ગુડ હોપનો લાંબો માર્ગ અપનાવવો પડી શકે છે. આ વિકલ્પથી મુસાફરીનો સમય અને ઇંધણ ખર્ચ વધે છે. સાથે જ જહાજોના વીમા પ્રીમિયમમાં પણ વધારો થઈ શકે છે. પરિણામે ક્રૂડ ઓઈલના વાસ્તવિક પુરવઠામાં મોટો ઘટાડો ન થાય તો પણ પરિવહન ખર્ચ અને બજારની અનિશ્ચિતતા ક્રૂડના ભાવ પર દબાણ લાવી શકે છે.
EIAના વિશ્લેષણ મુજબ, 2025ના પ્રથમ અર્ધવાર્ષિક ગાળામાં બાબ અલ-મંદેબ મારફતે દરિયાઈ તેલ પરિવહન આશરે 42 લાખ બેરલ પ્રતિ દિવસ હતું, જ્યારે 2026ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં આ પ્રવાહ વધીને 54 લાખ બેરલ પ્રતિ દિવસ થયો હતો. આ આંકડા દર્શાવે છે કે આ જળમાર્ગ વૈશ્વિક ઊર્જા પરિવહન માટે હજુ પણ મહત્વપૂર્ણ છે. અગાઉ હૂથી હુમલાઓને કારણે કેટલાક જહાજોએ કેપ ઓફ ગુડ હોપનો લાંબો માર્ગ પસંદ કર્યો હતો, જેના કારણે સમય અને ખર્ચ બંનેમાં વધારો થયો હતો.
ભારત માટે પેટ્રોલ અને ડીઝલ મોંઘું થવાનું જોખમ કેટલું?
ભારત ક્રૂડ ઓઈલની પોતાની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાત કરે છે. તેથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં સતત અને મોટો વધારો થાય તો ભારતીય ઓઈલ માર્કેટિંગ કંપનીઓના ખર્ચ પર અસર પડી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ પર પણ દબાણ ઊભું થઈ શકે છે. પરંતુ અહીં એક મહત્વની બાબત એ છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડના ભાવ વધ્યા એટલે ભારતમાં બીજા જ દિવસે પેટ્રોલ-ડીઝલ મોંઘું થઈ જશે એવું જરૂરી નથી. ભારતમાં રિટેલ ઇંધણના ભાવ પર આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ ઉપરાંત કર, રૂપિયાની સરખામણીએ ડોલરનો ભાવ, ઓઈલ કંપનીઓની કિંમતો અને સરકારની નીતિ જેવા અનેક પરિબળો અસર કરે છે. તેથી લાલ સાગરમાં નાકાબંધીની જાહેરાતને કારણે ભાવવધારાની શક્યતા અંગે ચર્ચા થઈ શકે, પરંતુ હાલમાં ચોક્કસ ભાવવધારો થશે તેવી આગાહી કરવી યોગ્ય નથી.
LPG ગેસ પર પણ પડી શકે છે પરોક્ષ અસર
ક્રૂડ ઓઈલ ઉપરાંત લાલ સાગર અને બાબ અલ-મંદેબના માર્ગમાં વિક્ષેપથી LPG તથા અન્ય પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના વૈશ્વિક પરિવહન પર પણ અસર થઈ શકે છે. જો જહાજોને લાંબો માર્ગ લેવો પડે તો ફ્રેઇટ અને વીમા ખર્ચ વધી શકે છે. લાંબા ગાળે આ વધારાનો ખર્ચ સપ્લાય ચેઇનમાં આગળ વધીને આયાતકારો અને બજારો પર અસર કરી શકે છે. પરંતુ ઘરેલુ LPG સિલિન્ડરના ભાવમાં વધારો થશે કે નહીં તે માત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસ્થિતિથી નક્કી થતું નથી. ભારતમાં ઘરેલુ LPGના ભાવ પર સરકારની સબસિડી અને ભાવ નિયંત્રણ નીતિનો પણ મહત્વપૂર્ણ પ્રભાવ રહે છે. તેથી હાલ 'ગેસના ભાવ ચોક્કસ વધશે' એવું કહેવું યોગ્ય નહીં બને.
શું નાકાબંધી ખરેખર અમલમાં આવશે?
હાલની સ્થિતિમાં સૌથી મહત્વનો મુદ્દો એ છે કે હૂથીઓની જાહેરાતનો વાસ્તવિક અમલ કેટલો થાય છે. રોઇટર્સ અને એસોસિએટેડ પ્રેસના અહેવાલો અનુસાર હૂથીઓએ નાકાબંધીની જાહેરાત કરી છે અને તેનાથી બાબ અલ-મંદેબમાં જહાજોની સુરક્ષા અંગે જોખમ વધ્યું છે, પરંતુ સંપૂર્ણ જળમાર્ગ બંધ થઈ ગયો હોવાની પુષ્ટિ નથી. જો માત્ર ધમકી રહે અને જહાજોની અવરજવર ચાલુ રહે તો બજાર પરની અસર મર્યાદિત રહી શકે છે. પરંતુ જો ટૅન્કરો પર હુમલા થાય અથવા મોટા પાયે જહાજો માર્ગ બદલે તો ક્રૂડ અને શિપિંગ ખર્ચમાં વધુ ઉછાળો આવી શકે છે.
આથી ભારતીય ગ્રાહકો માટે હાલનો મુખ્ય સંદેશ એ છે કે પેટ્રોલ, ડીઝલ અને LPG મોંઘા થવાની શક્યતા ઊભી થઈ છે, પરંતુ ભાવવધારો નિશ્ચિત નથી. આગામી દિવસોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ, બાબ અલ-મંદેબમાંથી જહાજોની અવરજવર અને મધ્ય પૂર્વમાં સંઘર્ષની દિશા સૌથી મહત્વપૂર્ણ રહેશે. જો સપ્લાયમાં વાસ્તવિક અને લાંબા સમયનો વિક્ષેપ સર્જાય તો તેની અસર ભારત સહિત સમગ્ર વિશ્વની મોંઘવારી પર પડી શકે છે. બીજી તરફ, જો વૈકલ્પિક માર્ગો અને અન્ય સપ્લાય સ્રોતો દ્વારા બજાર સંતુલિત રહે તો ભારત પરની અસર મર્યાદિત પણ રહી શકે છે.
