હોળી એટલે રંગો, ઉમંગ અને ભક્તિનો ઉત્સવ. જ્યારે ભારતમાં ફાગણ સુદ પૂનમના દિવસે હોળી પ્રગટાવીને તેની ધામધૂમથી ઉજવણી કરવામાં આવે છે, ત્યારે આપણા પાડોશી દેશ નેપાળમાં પણ આ તહેવાર એટલો જ લોકપ્રિય છે. નેપાળમાં હોળીને 'ફાગુ પૂર્ણિમા' અથવા 'ફાગુ પુન્હી' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ભારત અને નેપાળ વચ્ચેના ઊંડા ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક સંબંધોને કારણે અહીં પણ હોળી રાષ્ટ્રીય તહેવાર તરીકે ઉજવાય છે. ખાસ વાત એ છે કે, નેપાળના કાઠમંડુ અને પહાડી વિસ્તારોમાં હોળીની ઉજવણી આઠ દિવસ સુધી ચાલે છે! અહીં અબીલ-ગુલાલની સાથે 'લોલા' (પાણીના ફુગ્ગા) ફેંકવાની અને વાંસનો થાંભલો સ્થાપિત કરવાની પરંપરા પ્રવાસીઓ માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બને છે. ચાલો જાણીએ નેપાળની હોળી ભારત કરતા કઈ રીતે અલગ અને અનોખી છે.
ભારત અને નેપાળનું ધાર્મિક જોડાણ
નેપાળમાં હિન્દુ વસ્તી બહુમતીમાં હોવાથી ભારતની જેમ જ અહીં હોળીનો પૌરાણિક આધાર ભક્ત પ્રહલાદ અને હોલિકાની વાર્તા સાથે જોડાયેલો છે. આ ઉપરાંત, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને રાધાજીના પ્રેમનું પ્રતીક એવી હોળીની પરંપરાઓ પણ નેપાળી સંસ્કૃતિમાં વણાયેલી છે. પહાડી પ્રદેશોમાં ભારત કરતા એક દિવસ વહેલા હોળી રમાય છે, જ્યારે ભારતની સરહદે આવેલા 'તરાઈ' વિસ્તારોમાં ભારતની જેમ જ ઉજવણી થાય છે.
કાઠમંડુની ખાસ વિધિ: 'ચિર સ્વયેગુ' અને વાંસનો થાંભલો
નેપાળની રાજધાની કાઠમંડુમાં હોળીના પર્વનો પ્રારંભ એક અતિ પ્રાચીન અને વિશિષ્ટ વિધિથી થાય છે, જેને સ્થાનિક ભાષામાં 'ચિર સ્વયેગુ' કહેવામાં આવે છે. આ પરંપરા અંતર્ગત શહેરના પ્રસિદ્ધ દરબાર સ્ક્વેર ખાતે એક અત્યંત ઊંચો વાંસનો થાંભલો, જેને 'ચિર' કહેવાય છે, તેને ઊભો કરવામાં આવે છે. આ થાંભલાને અનેક રંગબેરંગી કાપડની પટ્ટીઓ અને ધજાઓથી અત્યંત સુંદર રીતે શણગારવામાં આવે છે. હોળીની સાંજે આ ચીરને શાસ્ત્રોક્ત વિધિ સાથે બાળવામાં આવે છે, જે અસત્ય પર સત્યના અને બુરાઈ પર અચ્છાઈના વિજયનું પ્રતીક મનાય છે. આ મનોહર દ્રશ્ય અને ધાર્મિક ઉત્સાહને જોવા માટે માત્ર સ્થાનિકો જ નહીં, પરંતુ હજારોની સંખ્યામાં વિદેશી પ્રવાસીઓ પણ ખાસ ઉમટી પડે છે.
લોલા, સંગીત અને 8 દિવસનો ઉત્સવ
નેપાળમાં હોળીની ઉજવણી માત્ર એક દિવસ પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ તે પૂરા આઠ દિવસ સુધી ચાલે છે. અહીં રંગોની સાથે પાણીનો સવિશેષ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જેમાં પાણી ભરેલા ફુગ્ગા, જેને સ્થાનિક રીતે 'લોલા' (Lola) કહેવાય છે, તે એકબીજા પર ફેંકીને લોકો આનંદ માણે છે. આ આઠ દિવસના ઉત્સવમાં સંગીત અને નૃત્યની રમઝટ જોવા મળે છે. તહેવારના આઠમા અને અંતિમ દિવસે એક વિશેષ કાર્યક્રમ યોજાય છે, જેમાં સ્ત્રીઓ તેમના પરંપરાગત પોશાકમાં સજ્જ થઈને પવિત્ર અગ્નિની આસપાસ ફેરા ફરે છે અને આવનારા નવા વર્ષમાં સુખ-શાંતિ તથા સુખાકારી જળવાઈ રહે તે માટે સામૂહિક પ્રાર્થના કરે છે.
ખાસ વાનગીઓ અને સામાજિક મિલન
ખાદ્ય સંસ્કૃતિની બાબતમાં પણ ભારત અને નેપાળની હોળીમાં ઘણી સમાનતાઓ જોવા મળે છે. ખાસ કરીને દક્ષિણ નેપાળના તરાઈ પ્રદેશમાં હોળીના અવસરે 'ગુજિયા' અને અન્ય પરંપરાગત મીઠાઈઓ બનાવવામાં આવે છે, જે ભારતમાં પણ એટલી જ લોકપ્રિય છે. આ દિવસે લોકો સામાજિક ભેદભાવ ભૂલીને એકબીજાના ઘરે મુલાકાત લે છે અને ચંદન તથા હળદર જેવા કુદરતી પદાર્થોમાંથી બનેલા રંગો એકબીજાને લગાવીને શુભકામનાઓની આપ-લે કરે છે. આ પરંપરા ન માત્ર ઉત્સાહ વધારે છે, પરંતુ સમાજમાં પરસ્પર પ્રેમ અને એકતાની ભાવનાને પણ મજબૂત બનાવે છે.
