ગાંધીનગર: ગુજરાત સરકારે રાજ્યભરની ફેક્ટરીઓમાં ફાયર સેફ્ટીના નિયમન અને ફાયર નો-ઓબ્જેક્શન સર્ટિફિકેટ એટલે કે ફાયર NOC જારી કરવાની જવાબદારી શહેરી વિકાસ અને શહેરી ગૃહનિર્માણ વિભાગને સોંપવાનો નિર્ણય કર્યો છે. નવી વ્યવસ્થા મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન, નગરપાલિકા કે અન્ય શહેરી સત્તામંડળની હદમાં આવેલી ફેક્ટરીઓ ઉપરાંત શહેરી હદની બહાર આવેલી ઔદ્યોગિક એકમોને પણ લાગુ પડશે. અહેવાલ પ્રમાણે મુખ્ય સચિવની અધ્યક્ષતામાં યોજાયેલી ઉચ્ચસ્તરીય બેઠકમાં આ નિર્ણય લેવાયો છે અને તેની વિગતવાર ઔપચારિક સૂચના ટૂંક સમયમાં બહાર પડવાની અપેક્ષા છે.
નવી જવાબદારી વહેંચણીમાં શહેરી વિકાસ વિભાગ ફાયરફાઇટિંગ સિસ્ટમ, ફાયર સેફ્ટી માળખું, જરૂરી તપાસ અને ફાયર NOCની પ્રક્રિયા સંભાળશે. બીજી તરફ મજૂર, કૌશલ્ય વિકાસ અને રોજગાર વિભાગ ફેક્ટરીઓમાં કાર્યસ્થળની સલામતી, ઔદ્યોગિક અકસ્માતોનું નિવારણ અને લાગુ પડતા શ્રમ તથા ઔદ્યોગિક સલામતીના નિયમોના અમલની જવાબદારી ચાલુ રાખશે. આમ, ફાયર પ્રિવેન્શન અને ઔદ્યોગિક સલામતીને બે અલગ પરંતુ પરસ્પર સંકળાયેલા ક્ષેત્ર તરીકે સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યા છે.
પાંચ વર્ષથી જવાબદારી અંગે હતી અનિશ્ચિતતા
આ નિર્ણયનું મહત્ત્વ એટલા માટે વધારે છે કે વર્ષ 2021 પછી ફેક્ટરીઓમાં ફાયર સેફ્ટીના અમલ માટે શહેરી વિકાસ વિભાગ જવાબદાર છે કે મજૂર વિભાગ, તે અંગે વહીવટી સ્તરે ગૂંચવણ સર્જાઈ હતી. અહેવાલ અનુસાર ફેબ્રુઆરી 2021ના એક સરકારી ઠરાવમાં એવી ભૂમિકા લેવામાં આવી હતી કે ફેક્ટરીઓ શહેરી વિકાસ વિભાગના સામાન્ય અધિકારક્ષેત્રમાં આવતી ન હોવાથી તેમની ફાયર સેફ્ટી મજૂર વિભાગે જોવી જોઈએ. જોકે ત્યારબાદ અમલીકરણ માટે જરૂરી સ્પષ્ટ અને કાર્યક્ષમ તંત્ર ઊભું થઈ શક્યું નહોતું.
મજૂર વિભાગ પાસે કાર્યસ્થળ અને મશીનરી સલામતીનું નિરીક્ષણ કરતું તંત્ર છે, પરંતુ આગ બુઝાવવાની વિશિષ્ટ સાધનસામગ્રી, ફાયર ટેન્ડર, વિશેષ તાલીમ મેળવેલો સ્ટાફ અને ફાયર સિસ્ટમની ટેક્નિકલ તપાસ માટે જરૂરી માળખાની અછત હોવાનું અધિકારીઓએ સ્વીકાર્યું હતું. પરિણામે કેટલીક ઔદ્યોગિક એકમો માટે પ્રમાણભૂત ફાયર NOC મેળવવાની વ્યવસ્થા અસરકારક રીતે કાર્યરત ન રહી. ઉદ્યોગ સંગઠનોનું કહેવું છે કે મોટા ખરીદદારો અને વ્યવસાયિક ભાગીદારો પણ ફાયર NOCની માંગ કરતા હોવાથી આ ગૂંચવણ માત્ર નિયમન પૂરતી સીમિત નહોતી, પરંતુ કારોબારી અનુપાલન માટે પણ અવરોધરૂપ બની હતી.
UDDમાં અલગ ઔદ્યોગિક ફાયર સેફ્ટી વિંગ બનશે
નવી વ્યવસ્થાને અમલમાં મૂકવા શહેરી વિકાસ વિભાગ હેઠળ વિશેષ ‘ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ફાયર સેફ્ટી વિંગ’ સ્થાપવાની યોજના છે. આ વિંગ ફેક્ટરીઓમાં જોખમના પ્રકાર પ્રમાણે જરૂરી ફાયરફાઇટિંગ સાધનો, હાઇડ્રન્ટ, સ્પ્રિંકલર, એલાર્મ, પાણીની ઉપલબ્ધતા, ઇમર્જન્સી એક્ઝિટ અને અન્ય સુરક્ષા વ્યવસ્થાની તપાસ સાથે પ્રમાણપત્ર પ્રક્રિયાનું સંકલન કરે તેવી શક્યતા છે. મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનોમાં ઔદ્યોગિક અને બિનઔદ્યોગિક ફાયર સેવાઓ માટે અલગ વિભાગ, સ્ટાફ અને વિશિષ્ટ સાધનો ઊભા કરવાની પણ તૈયારી છે. આ વિસ્તરણ માટે રાજ્ય સરકાર વધારાની નાણાકીય સહાય આપશે તેમ અહેવાલમાં જણાવાયું છે.
જોકે અંતિમ સૂચના આવ્યા પછી જ અરજી ક્યાં કરવી, શહેરી હદ બહારની ફેક્ટરીનું નિરીક્ષણ કયો અધિકારી કરશે, પ્રક્રિયાની સમયમર્યાદા કેટલી રહેશે, જૂની અથવા મુદત પૂરી થયેલી NOCનું શું થશે અને હાલ બાકી અરજીઓ કેવી રીતે ટ્રાન્સફર થશે તે સ્પષ્ટ બનશે. ઉદ્યોગ સંગઠનોએ ફાયર સિસ્ટમ સ્થાપવા માટે જોખમ આધારિત સ્પષ્ટ ધોરણો અને યોગ્ય કેસોમાં ચકાસણીયોગ્ય સ્વ-પ્રમાણનની વ્યવસ્થા વિચારવાની પણ માગ કરી છે.
રાજ્યમાં પહેલેથી કાયદો અને ઓનલાઇન પોર્ટલ કાર્યરત
ગુજરાતમાં ફાયર સેફ્ટી માટેનું મૂળ કાયદાકીય માળખું ‘ગુજરાત ફાયર પ્રિવેન્શન એન્ડ લાઇફ સેફ્ટી મેઝર્સ એક્ટ, 2013’ હેઠળ કાર્યરત છે. વર્ષ 2021ના સુધારા કાયદાએ ફાયર પ્રિવેન્શન અને લાઇફ સેફ્ટીના પગલાંને કોમ્પ્રિહેન્સિવ જનરલ ડેવલપમેન્ટ કન્ટ્રોલ રેગ્યુલેશન્સ, લાગુ કાયદા અને નેશનલ બિલ્ડિંગ કોડ સાથે જોડ્યાં હતા. સુધારામાં ફાયર સેફ્ટી ઓફિસરની નિમણૂક, પ્રમાણપત્રનું નવીનીકરણ અને આગ સલામતીનાં સાધનો કાર્યક્ષમ સ્થિતિમાં જાળવવા અંગેની જોગવાઈઓને વધુ સ્પષ્ટ કરવામાં આવી હતી.
રાજ્યનું Gujarat Fire Safety Compliance Portal શહેરી વિકાસ વિભાગના નેતૃત્વ હેઠળ કાર્યરત છે. પોર્ટલ પર Fire Safety Plan Approval, Fire Safety Certificate Approval અને Fire Safety Certificate Renewal જેવી સેવાઓ ઓનલાઇન ઉપલબ્ધ છે. સત્તાવાર FAQ અનુસાર ‘ફાયર NOC’ને હવે મોટા ભાગે Fire Safety Certificate તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. નવી યોજના અને પ્રથમ પ્રમાણપત્રની મંજૂરી રાજ્યના ફાયર પ્રિવેન્શન અધિકારીઓ દ્વારા આપવામાં આવે છે, જ્યારે નવીનીકરણ તથા સમયાંતરે તપાસમાં તાલીમબદ્ધ Fire Safety Officerની ભૂમિકા હોય છે; અંતિમ દેખરેખ રાજ્યના ફાયર અધિકારીઓ પાસે જ રહે છે.
સાણંદ અને છત્રાલ જેવા વિસ્તારોમાં ક્ષમતાનો મોટો પ્રશ્ન
અહેવાલ પ્રમાણે ગુજરાતમાં 51,000થી વધુ નોંધાયેલ ફેક્ટરીઓ છે. આટલા વિશાળ ઔદ્યોગિક આધાર માટે માત્ર NOCની સત્તા નક્કી કરવી પૂરતી નહીં બને; ફાયર સ્ટેશન, પાણીનો પુરવઠો, જોખમી રસાયણો માટે યોગ્ય ફોમ અને વિશિષ્ટ સાધનો, તાલીમબદ્ધ માનવબળ તથા ઝડપી પ્રતિસાદનું નેટવર્ક પણ જરૂરી રહેશે. સાણંદ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ એસોસિએશનના જણાવ્યા પ્રમાણે ત્યાં માત્ર બે ફાયર ટેન્ડર દ્વારા દર વર્ષે અંદાજે 35 આગ સંબંધિત કોલ સંભાળવામાં આવે છે અને ઔદ્યોગિક વસાહતની અંદર અલગ ફાયર સ્ટેશનની માગ લાંબા સમયથી બાકી છે.
છત્રાલ GIDCના ઉદ્યોગ પ્રતિનિધિઓએ પણ ત્યાં આશરે 2,000 એકમો હોવા છતાં આગની ઘટના સમયે કડી અથવા કલોલની સેવાઓ પર આધાર રાખવો પડતો હોવાનું જણાવ્યું છે. નવી સત્તાકીય વ્યવસ્થા આવા ઔદ્યોગિક ક્લસ્ટરો માટે સમર્પિત સ્ટેશન, જોખમ આધારિત સાધનો અને નિયમિત નિરીક્ષણનો માર્ગ ખોલી શકે છે. જોકે તેની સફળતા પ્રમાણપત્રોની સંખ્યા કરતાં આગ રોકવા માટે થયેલી વાસ્તવિક તૈયારી, પ્રતિસાદ સમય અને સ્થળ પર કાર્યરત સાધનોના આધારે માપવી પડશે.
પારદર્શિતા અને જાહેર ચકાસણી પણ જરૂરી
ફાયર NOC જાહેર સલામતી સાથે સીધી રીતે જોડાયેલ દસ્તાવેજ હોવાથી તેની માહિતી નાગરિકો અને કામદારો માટે સરળતાથી ઉપલબ્ધ રહે તે પણ એટલું જ મહત્ત્વનું છે. અગાઉના એક અહેવાલ પ્રમાણે ગુજરાત રાજ્ય માહિતી આયોગે સ્થાનિક સ્વરાજ્ય સંસ્થાઓને જારી કરાયેલી ફાયર સેફ્ટી મંજૂરીઓની વિગતો વેબસાઇટ પર જાહેર કરવા અને નિયમિત રીતે અપડેટ કરવા કહ્યું હતું. ફેક્ટરીઓ માટે નવી કેન્દ્રીકૃત વ્યવસ્થા અમલમાં આવે ત્યારે માન્ય, સમાપ્ત, સસ્પેન્ડ અથવા રદ થયેલા પ્રમાણપત્રોની શોધી શકાય તેવી જાહેર યાદી જવાબદારી વધારી શકે છે.
અહેવાલમાં દર્શાવેલો નિર્ણય નીતિગત રીતે મહત્ત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ તેની કાનૂની અને વહીવટી અસર ઔપચારિક સરકારી સૂચના બહાર પડ્યા પછી જ સંપૂર્ણપણે સ્પષ્ટ થશે. લેખ તૈયાર થવાના સમય સુધી શહેરી વિકાસ વિભાગની જાહેર નોટિફિકેશન યાદી અને રાજ્યના ફાયર સેફ્ટી પોર્ટલ પર આ નવી જવાબદારી વહેંચણી અંગે અલગ સૂચના દેખાતી નહોતી; સંબંધિત સત્તાવાર પૃષ્ઠો અનુક્રમે 24 જૂન અને 3 જુલાઈ 2026 સુધી અપડેટ દર્શાવતા હતા. મૂળ અહેવાલ પણ વિગતવાર સૂચના ટૂંક સમયમાં આવવાની વાત કરે છે.
ઉદ્યોગો માટે હવે શું કરવું?
ફેક્ટરી સંચાલકોએ નવી સૂચના બહાર ન પડે ત્યાં સુધી આગ સલામતી સંબંધિત હાલના કાયદા, નિયમો અને સ્થાનિક સત્તાની સૂચનાઓનું પાલન ચાલુ રાખવું જરૂરી છે. ફાયરફાઇટિંગ સિસ્ટમની કાર્યક્ષમતા, પાણીનો સંગ્રહ, પંપ, હાઇડ્રન્ટ, એલાર્મ, ઇમર્જન્સી લાઇટિંગ, બહાર નીકળવાના માર્ગ અને કર્મચારીઓની મોક ડ્રિલ સંબંધિત રેકોર્ડ તૈયાર રાખવાથી નવી અરજી અથવા નિરીક્ષણ સમયે પ્રક્રિયા સરળ બની શકે છે.
પાંચ વર્ષથી ચાલતી વિભાગીય ગૂંચવણ દૂર થવી ઔદ્યોગિક સુરક્ષા માટે સકારાત્મક પગલું છે. પરંતુ નિર્ણયની વાસ્તવિક અસર ત્યારે જોવા મળશે જ્યારે એક જ પોર્ટલ, એકસરખાં ધોરણો, સમયબદ્ધ મંજૂરી, જવાબદાર નિરીક્ષણ અને ઔદ્યોગિક વિસ્તારો સુધી પૂરતી ફાયર ઇમર્જન્સી ક્ષમતા જમીન પર કાર્યરત થશે.
